Сибай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Сибай (ҡала) битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Сибай
Герб
Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Башҡортостан
Муниципиаль берәмек Сибай ҡала округы
Координаталары 52°42′ с. ш. 58°39′ в. д. / 52.700° с. ш. 58.650° в. д. / 52.700; 58.650 (G) (O) (Я)Координаталар: 52°42′ с. ш. 58°39′ в. д. / 52.700° с. ш. 58.650° в. д. / 52.700; 58.650 (G) (O) (Я)
Башлыҡ Сөләймәнов, Хәлит Хәмзә улы
Нигеҙләнгән 1913
Ҡала (башлап) 1955
Рәсми тел башҡортса, урыҫса
Халыҡ ‎62 763 кеше (2010)
Милли состав башҡорттар (50 %)
урыҫтар (38 %)
татарҙар (8 %)
Конфессия составы мосолмандар, православтар
Этнохороним сибайлы, сибайҙар
Ваҡыт бүлкәте UTC+5, йәй UTC+6
Телефон коды +7 34775
Почта индексы 453830-453839
Автомобиль коды 02
ОКАТО коды 80443
Сайт http://sibay-rb.ru
(урыҫ.) (баш.)
Сибай (Рәсәй)
Сибай
Сибай (Башҡортостан Республикаһы)
Сибай

Сиба́й — Башҡортостандың Урал аръяғында, Ирәндек тауҙарының итәгендә урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала. Өфө ҡалаһынан 464 км һәм Магнитогорск ҡалаһынан 95 км алыҫлыҡта ята.

Сибай ҡалаһы XX-се быуаттың 30-сы йылдары уртаһында Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштерә башлау менән бәйле нигеҙләнгән. 1938 йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә 1955 йылдан ҡала статусы ала. Ҡалала 61 597 кеше йәшәй, Төйәләҫ менән бергә 62 471 кеше иҫәпләнә. Был мәғлүмәттәр 2005 йылдың 1 ғинуарына тура килә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Сибай ҡалаһында (Төйәләҫ менән бергә) 60 144 кеше иҫәпкә алынған. Шуларҙың 48,7 % башҡорттар, 38,7 % урыҫтар, 8,9 % татарҙар тәшкил итә.

Сибай аша Магнитогорск — Ира федераль автомобиль юлы һәм Аҡъяр — Сибай — Асҡар — Сермән республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә. Сибай — Башҡортостан Урал аръяғының сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 48 349 22 111 26 238 45,7 % 54,3 %
2002 йыл 9 октябрь 59 082 26 685 32 397 45,2 % 54,8 %
2010 йыл 14 октябрь 62 763 28 407 34 356 45,3 % 54,7 %
  • 1989, 2002, 2010 йыл — Төйәләҫ ауылы халҡынан башҡа.

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Мәғариф[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡаланың төп уҡыу йорттары:

Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениһы, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагеры эшләп килә.

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Спорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

«Ирәндек» боҙ һарайы
  • «Ирәндек» боҙ һарайы
  • «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексы
  • «Шахтостроитель» футбол клубы
  • «Горняк» хоккей клубы
  • «РОСТО» Сибай парашют клубы
  • «Шоңҡар» кикбоксинг клубы

Билдәле кешеләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Афзалова Римма Шәрифйән ҡыҙы — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, Сибай ҡалаһының үҙәк дауаханаһында күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире.
  • Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы — хеҙмәт ветераны, «Халыҡтар дуҫлығы» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының

атҡаҙанған төҙөүсеһе.

  • Березина Валентина Кузьминична — төҙөүсе, хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
  • Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  • Елисеева Мария Тимофеевна — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
  • Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы — 1992—1999 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте етәксеһе, бөгөнгө көндә Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты етәксеһе, техник фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
  • Кодакова Наталья Васильевна — хеҙмәт ветераны, Хеҙмәт даны музейы һәм «Фронтташ әхирәттәр» клубы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Советтар Союзы Геройы Федор Беловҡа арналған китаптар авторы.
  • Мәүлетҡолов Эмиль Хәсән улы — Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе, ҡала Советы депутаты.
  • Рәсүлев Әбүбәкир Насырйән улы — төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
  • Сарбаев Рәил Сәлих улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, С. Юлаев орден кавалеры, 2000—2005 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы.
  • Cуворова Анна Сергеевна — флотатор, хеҙмәт ветераны, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған металлургы.
  • Таһиров Мәнир Сәфей улы — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
  • Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы — педагогик хеҙмәт ветераны, ҡала башҡорттары Ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһы Тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһының почетлы белгесе, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү темаһына китаптар авторы.
  • Филиппова Мария Федоровна — кондитер, хеҙмәт ветераны, Совет сауҙаһы отличнигы.
  • Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы — 1972—1997 йылдарҙа Сибай педагогия колледжы директоры, хеҙмәт ветераны, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән,РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, CCCР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
  • Хәсәнов Сәфиулла Ғайса улы — 1960—2006 йылдарҙа Сибай АТП-һында эшләй, хеҙмәт юлын шоферҙан башлап, етәксегәсә барып етә. Хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.
  • Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы — театр һәм кино актрисаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Парк Победы (Сибай).JPG

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Ғәҙелша шарлауығы
  • Сибай карьеры
  • Ирәндек һырты
Сибайская площадь.JPG

Архитектура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • С. Юлаев һәйкәле
  • Ф. И. Белов һәйкәле
  • А. Матросов һәйкәле
  • «Мәңгелек ут» мемориалы
  • Һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле
  • В. И. Ленин һәйкәле
  • Зәки Вәлиди туған һәйкәле

Телевидение[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Радиостанциялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Гәзит[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]