Сибай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Сибай (ҡала) битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Сибай
Герб
Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Башҡортостан
Муниципиаль берәмек Сибай ҡала округы
Координаталары 52°42′ с. ш. 58°39′ в. д. / 52.700° с. ш. 58.650° в. д. / 52.700; 58.650 (G) (O) (Я)Координаты: 52°42′ с. ш. 58°39′ в. д. / 52.700° с. ш. 58.650° в. д. / 52.700; 58.650 (G) (O) (Я)
Башлыҡ Сөләймәнов, Хәлит Хәмзә улы
Нигеҙләнгән 1913
Ҡала (башлап) 1955
Рәсми тел башҡортса, урыҫса
Халыҡ ‎62 763 кеше (2010)
Милли состав башҡорттар (50 %)
урыҫтар (38 %)
татарҙар (8 %)
Конфессия составы мосолмандар, православтар
Этнохороним сибайлы, сибайҙар
Ваҡыт бүлкәте UTC+5, йәй UTC+6
Телефон коды +7 34775
Почта индексы 453830-453839
Автомобиль коды 02
ОКАТО коды 80443
Сайт http://sibay-rb.ru
(урыҫ.) (баш.)
Сибай (Рәсәй)
Сибай
Сибай (Башҡортостан Республикаһы)
Сибай

Сиба́йБашҡортостандың Урал аръяғында, Ирәндек тауҙарының итәгендә урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала. Өфө ҡалаһынан 464 км һәм Магнитогорск ҡалаһынан 95 км алыҫлыҡта ята.

Сибай ҡалаһы үткән XX-се быуаттың 30-сы йылдары уртаһында башланған Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштереү менән бәйле нигеҙләнгән. 1938 йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә 1955 йылдан ҡала тип танылған.

Сибай ҡалаһында 61597 кеше йәшәй, Төйәләҫ менән бергә 62471 кеше иҫәпләнә. Был мәғлүмәттәр 2005 йылдың 1 ғинуарына тура килә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Сибай ҡалаһында (Төйәләҫ менән бергә) 60144 кеше иҫәпкә алынған. Шуларҙың 48,7 % башҡорттар, 38,7 % урыҫтар, 8,9 % татарҙар тәшкил итә.

Сибай ҡалаһы аша МагнитогорскИра федераль автомобиль юлы һәм Аҡъяр — Сибай — АсҡарСәрмән республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә. Сибай — Башкортостан Урал аръяғының сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 48349 22111 26238 45,7% 54,3%
2002 йыл 9 октябрь 59082 26685 32397 45,2% 54,8%
2010 йыл 14 октябрь 62763 28407 34356 45,3% 54,7%
  • 1989, 2002, 2010 йыл - Төйәләҫ ауылы халҡынан башҡа.

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Мәғариф[үҙгәртергә]

Ҡаланың төп белем биреү ойошмалары:

Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениелары, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагерҙары эшләп килә.

Мәҙәниәт[үҙгәртергә]

Спорт[үҙгәртергә]

Файл:Сибайский ледовый дворец.JPG
«Ирәндек» боҙ һарайы
  • «Ирәндек» боҙ һарайы
  • «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексы
  • "Шахтостроитель" футбол клубы
  • "Горняк" хоккей клубы
  • "РОСТО" Сибай парашют клубы
  • "Шоңҡар" кикбоксинг клубы

Билдәле кешеләр[үҙгәртергә]

  • Афзалова Римма Шәрифйән ҡыҙы — "СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы", Сибай ҡалаһының үҙәк дауаханаһында күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире.
  • Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы — хеҙмәт ветераны, Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән, "Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе", "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
  • Березина Валентина Кузьминична — төҙөүсе, хеҙмәт ветераны, "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
  • Елисеева Мария Тимофеевна — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
  • Кодакова Наталья Васильевна — хеҙмәт ветераны, Хеҙмәт даны музейы һәм "Фронтташ әхирәттәр" клубы етәксеһе, "Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", Советтар Союзы геройы Федор Беловҡа арналған китаптар авторы.
  • Мәүлетҡолов Эмиль Хәсән улы — Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе, ҡала Советының депутаты.
  • Рәсүлев Әбүбәкир Насырйән улы — төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, "РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе".
  • Сарбаев Рәил Сәлих улы — "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе", С.Юлаев исемендәге Орден менән бүләкләнгән, 2000-2005 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы.
  • Cуворова Анна Сергеевна — флотатор, хеҙмәт ветераны,"Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған металлургы" исемен йөрөтә.
  • Таһиров Мәнир Сәфей улы — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны,СССР-ҙың мәғариф отличнигы, "Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән.
  • Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы — педагогик хеҙмәт ветераны, ҡаланың башҡорттар Ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, "Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы", Башҡортостан Республикаһының тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһының почетлы белгесе, "Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү темаһына китаптар авторы.
  • Филиппова Мария Федоровна — кондитер, хеҙмәт ветераны,Совет сауҙаһы отличнигы.
  • Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы — 1972-1997 йылдарҙа Сибай педагогия колледжының етәксеһе, хеҙмәт ветераны,"Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн" миҙалы менән бүләкләнгән,"РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", "БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы", "CCCР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы"
  • Хәсәнов Сәфиулла Ғайса улы — 1960-2006 йылдарҙа Сибай АТП-һында эшләй, хеҙмәт юлын шоферҙан башлап, етәкселеккәсә барып етә.Хеҙмәт ветераны,"Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре", "Рәсәйҙең атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре".
  • Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы — 1992-1999 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте етәксеһе, бөгөнгө көндә Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты етәксеһе, техник фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе".
Парк Победы (Сибай).JPG

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә]

  • Ғәҙелша шарлауығы
  • Сибай карьеры
  • Ирәндек һырты
Сибайская площадь.JPG

Архитектура[үҙгәртергә]

  • С. Юлаев һәйкәле
  • Ф.И. Белов һәйкәле
  • А. Матросов һәйкәле
  • «Мәңгелек ут» мемориалы
  • Һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле
  • В.И. Ленин һәйкәле

Телевидение[үҙгәртергә]

Радиостанциялар[үҙгәртергә]

Гәзит[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]