Мәхмүт (Салауат районы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Мәхмүт
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Салауат районы

Координаталар

55°24′48″ с. ш. 57°52′26″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 247 810 004

ОКТМО коды

80 647 410 116

Мәхмүт (Рәсәй)
Мәхмүт
Мәхмүт
Мәхмүт (Салауат районы) (Башҡортостан Республикаһы)
Мәхмүт

Мәхмүт (рус. Махмутово) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше[1]. Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810004.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 38 км
  • Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Арҡауыл): 3 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачево): 68 км

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йүрүҙән йылғаһы ярында урынлашҡан Мәхмүт ауылы Монай (Арҡауыл) ауылынан һәм башҡа мырҙалар тораҡтарынан күсеп сыҡҡан ауылдан йәки утарҙан барлыҡҡа килгән тип әйтергә була. Монай ауылының бер нисә ғаиләһенең Мәхмүткә күсенеүе быны дәлилләй. Сәсән-импровизатор Байыҡ Аблаев улы Әхтәм менән, шулай уҡ Ишбулды Хәмзин элек Монайҙа йәшәгән.

6 хужалыҡтан торған тораҡ 1795 йылғы рәүизгә тиклем 2-3 йыл алдараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Унда 16 ир-ат һәм 13 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1757 улусы Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 -се йорт -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 -се йорт -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 -се йорт -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 -се йорт -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1926 улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы СССР СССР
1935 Мәсетле ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1941 Мәсетле ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Мәсетле ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы

Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1816 йылғы мәғлүмәттән ауылға нигеҙ һалған 65 йәшлек Мәхмүт Байбулатов һәм уның улдары һәм ейәндәре: Хисамитдин (уның улдары Тажетдин, Фәхретдин, Шаһабетдин, Баһауетдин) билдәле. Өс ҡатыны менән Ильяс (уның улы Ғәббәс) күрһәтелгән. Ильястан башҡа тағы 4 ир-ат 2-3 ҡатынлы булған.

1816 йылда Мәхмүт ауылындағы 18 хужалығында 111, 1834 йылда 20 хужалыҡта - 164, 1859 йылда 50 хужалыҡта - 256 башҡорт йәшәгән.

1813 йылда Монай ауылынан Мәхмүт ауылына 79 йәшлек Байыҡ Аблаев сәсәндең ғаиләһе күсеп ултыра. 1815 йылда Байыҡ Айҙар яңы урында вафат була. Был мәғлүмәт уның йәшен билдәләргә ярҙам итә: 1734-1815 йылдар. Легендала бәйән ителгәнсә Байыҡ Айҙар сәсән 101 йәш түгел, 81 йыл йәшәгән.

1812-1814 йылғы Ватан һуғышынан ул үҙенең улы Әхмәтте (рәүиз материалдары буйынса - Әхтәм) 100 йәштә түгел, ә 1814 йылда 80 йәшендә ҡаршы алған.

Байыҡ Аблаевтың өс улы: Баймөхәмәт, Игембәт (Игембай) һәм Әхтәм була. 1785 йылғы Әхтәм Байыҡовтың 2 ҡатынынан (Фатима һәм Хөснур) 1812 йылғы Ғәбделвәлей, 1827 йылғы Дәүләтғәлей, 1832 йылғы Ғәбделсәлих тигән; икенсе ҡатынынан 1823 йылғы Солтанғәлей тигән улдары булған. Легенда буйынса, Әхтәмдең тағы ла бер улы-Сәфәрғәлейе булған.

Арҙаҡлы сәсән Мөхәмәтша Буранғолов һүҙҙәре буйынса, Байыҡ тархан Байназар ғаиләһендә тыуған. Бынан сығып, сәсәндең фамилияһы Байназаров булырға тейеш. Әммә Байыҡ, атаһының исеменән сығып, Аблаев фамилияһын йөрөткән.

Мәхмүт ауылы Өфөнән 154 саҡрымда, Арҡауылдан 4 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеген һатыу урыны - Меңъяр заводынан 55 саҡрымда булған. Бурлы һәм Атау йылғалары ҡушылған ерҙә, Йүрүҙәндең уң яҡ ярында күптән үҙләштерелгән һөрөнт ерҙәр урынлашҡан булған.

Игенселек дөрөҫ булмаған өс баҫыулы сәсеү әйләнешле булған. Арыш, һоло, борай, арпа һәм етен сәскәндәр. Өс атҡа егелгән тимер һабандар ҡулланғандар.

1842 йылда 186 кешегә 400 бот ужымһәм 2056 бот яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Шулай уҡ 32 бот картуф та сәселгән. Ауылда 4 елгәргес, 3 сортҡа бүлеүсе ҡоролма һәм һуҡҡыс, шулай уҡ йәшелсә баҡсалары ла булған. Тимерлек булған.

Бөтә халыҡ та урындағы тоҡом малы аҫыраған. Яҙғыһын уларҙы баҫыуҙа, ә йәй көнө утлауыҡтарҙа, урман араһында көткән. Утлаулыҡ Йүрүҙән үҙәне буйында һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Бөтә төр (сағыл, урман, ҡалдау) бесәнлектәр йырындар һәм таулы ерҙәрҙә ята. Урман - һирәк үҫкән ағас ҡурпыһы һәм ҡыуаҡлыҡтар ауылдың төньяғында урынлашҡан.

1894 йылдан бирле ул һаҡлауға алынғанлыҡтан, уны ҡырҡмайҙар. Ауыл общинаһы тирмәнде, балыҡ тотоу урындарын, Йүрүҙән аша сығыу ҡоролмаһын ҡуртымға биргән килемгә эйә булған.

Яҙ көндәре халыҡтың ьер өлөшө Балашев имениеһына урман ҡырҡыу, урыҫ крәҫтиәндәренә уңыш йыйыуҙа ялланып эшләгән.

Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1920 йылда Мәхмүт ауылының 112 хужалығында 556 башҡорт йәшәгән.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 100 51 49 51,0 49,0

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙар:

Йылғалар:

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • * Байыҡ Айҙар (1710 йылдың 1 декабре — 1814 йылдың 10 октябре) — билдәле башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән, йырсы, башҡорт халҡының азатлығы һәм ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе [2][3].
  • Харисов Фәррүх Харис улы (1918 йылдың 31 декабре —1945 йылдың 13 ғинуары) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры [4][5].
  • Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы (1912-1951) - Өфө ҡалаһы ВКП(б)-ның Сталин районы өсөнсө секретары (1938), ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1938-1940), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан (1941-1943).
  • Искәндәр Миһранов , Арҡауыл урта мәктәбе тарих уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе, әүҙем матбуғат хәбәрсеһе.

Мәхмүттә тыуып-үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Мырҙалар ырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡушаматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәхмүт һәм Мәхмүт халҡы тураһында ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 108-110 с. – 304 с. — ISBN 5—295—02843—7 (рус.)
  • tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]