Урмансы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

style="background-color:#90ff90; color:black; vertical-align: middle; text-align: center;" | +

Ауыл
Урмансы
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Салауат районы

Координаталар

55°08′41″ с. ш. 58°31′15″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 247 830 002

ОКТМО коды

80 647 430 106

Урмансы (Рәсәй)
Урмансы
Урмансы
Урмансы (Башҡортостан Республикаһы)
Урмансы

Урмансы (рус. Урманчино) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Лаҡлы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 405 кеше[1]. Почта индексы — 452498, ОКАТО коды — 80247830002.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 32 км
  • Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Лаҡлы): 6 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мөрсәлим): 20 км

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урмансы ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: АҡбалтаМырҙашАушанМанғолҠырғыҙҮзбәкБәләкәй баштарНамаҙбаевтврТәүешҺунбыҡ[2].

Урмансыға нигеҙ һалған кешенең исеме билдәле түгел. Әммә 1816 йылғы VII рәүиз мәғлүмәттәре беҙгә Урмансының улдары, ейәндәре, бүләләре исемдәрен еткергән: 80 йәшлек Аушан Урмансин (уның улдары: 57 йәшлек Ильяс, 48 йәшлек указлы аҙансы Хәсән, 41 йәшлек Рамазан, улдары Ҡотлозаман, Ҡотлоҡаҙам, Мөхәмәтрәхим, Буранғол менән, 63 йәшлек Мырҙаш (1753—1824) һәм 56 йәшлек Аҡмырҙа Урмансиндар. Тимәк, ауылдың атамаһы Урмансы антропонимы менән бәйле һәм ауылдың күп кенә нәҫелдәре бер атайҙан, Урмансынан, таралған булып сыға.

1795 йылда Урмансы, Ҡалмаҡҡол кеүек, 13 кенә йорттан торған. Был мәғлүмәт уның яңыраҡ барлыҡҡа килеүен дәлилләй. Тәүге нигеҙ һалыусының улдарының йәше лә (1735—1775) был фаразды раҫлай. Тимәк, ауылға нигеҙ XVIII быуат уртаһында һалынған. 1795 йылда унда 94 кеше, 1816 йылда 140 кеше, 1834 йылда — 175, 1859—280, 1920 — 85 йортта 443 кеше йәшәгән.[3]

  • Быны ла белергә кәрәк: 8-се рәүиз мәғлүмәттәре (1834 й.) Ҡорбанғәли Тимрәковтың Илсекәйгә күсерелеү сәбәбен былай аңлата:"1832 йылда вазифаһынан бушатылған элекке ахун Урмансынан Илсекәйгә күсерелде". Киләсәктә ошо материалды өйрәнеүселәр табылһа, бик яҡшы булыр ине.

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1795 Түбәләҫ улусы Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 2-се йорт 4-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 2-се йорт 4-се Көнбайыш (Тау арты) командаһы Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1850 2-се йорт 5-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Нәсибаш улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1926 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы СССР СССР
1935 Лаҡлы ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1943 Лаҡлы ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Лаҡлы ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы

Урмансыларҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1813 йылда «Халыҡтар алышы» яуында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә ҡуйылған һәйкәл. Лейпциг, Германия

1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫтәр 4-се Көнбайыш башҡорт кантоны улустарынан төҙөлгән 7-се полк составында һуғышҡан. 1813 йылдың 4-7 октябрендә биш башҡорт полкы Лейпциг янындағы «Халыҡтар алышы» тип аталған яуҙа ҡатнашҡан. Ошо һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн байтаҡ башҡорт егеттәре Изге Анна ордены менән бүләкләнгән[4]. Шулар араһында Урмансы батыры зауряд-хорунжий Биктимер Аҡбалтин да була[5].

1816 йылғы VII рәүиз материалында, Илсекәй списогы бөткәс, 35-се һан аҫтында поход есаулы Ҡалмаҡ Һағынов теркәлгән һәм 1813 йылда вафат булған тиелә. Был яугирҙең француздарға ҡаршы 1812 йылғы Ватан һуғышында башын һалғанын ышаныслы фаразларға була. 36-сы һан менән 31 йәшлек йөҙ башы Биктимер Ғайсин теркәлгән. Һуғыш сыҡҡанда уға 27 йәш булған, хәрби чины ла бар, уның да регуляр булмаған ғәскәри хеҙмәттә йөрөгәнлеге көн кеүек асыҡ [6].


Урмансы ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше =[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ ер эшкәртеү (1842 йылда 108 сирек ужым һәм 359 сирек яҙғы икмәк сәселгән), малсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

XIX быуат аҙағында сыҡҡан Златоуст өйәҙе ауылдары йыйынтығында Урмансы тураһында түбәндәге мәғлүмәт бар: « Ер биләмәһе, 140 рәүиз йәне башын иҫәпләп, бер урындан бирелгән. Ер биләү формаһы — дөйөм общинаныҡы. 1890 йылдан рәүиз йәненә түгел, эшкә яраҡлы һәр ир-ат башына ҡарата ер бүлеме бирелә башлаған.

Сәсеүлектәрҙе киҫелешле ике төрәнле (двухральный) һабан менән (үҙҙәре эшләп алған) һөрәләр; ауылда 1 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 4 елгәргес бар. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы (дөрөҫ булмаған, тәртипһеҙ сәсеү әйләнеше). Иң яҡшы уңыш (1 дисәтинәнән): арыштың 8 ботонан — 85 бот, һолоноң 15 ботонан — 120 бот, бойҙайҙың һәм арпаның 12 ботонан — 100—105 бот. Көтөүлектәр (мал утлауҙары) 500 дисәтинә ерҙе биләй.

Үҙҙәре ерҙе ҡортомға алмайҙар. Киреһенсә, күп кенә йорт хужалары бүленгән ерҙәрен ҡортомға бирәләр: һөрөнтө ерҙәрен (157 дисәтинә) — бер дисәтинәһен 50 тиндән, бесәнлек һәм ҡалдауҙарҙы, оҙаҡ ваҡыт эшкәртелмәгән һөрөнтө ерҙәрҙе (234 дисәтинә) — бер дисәтинәһен 30-50 тин менән. Ауылдың тирмән урыны — йылына 35 һум менән 12 йылға ҡортомға бирелә. Һыу тирмәне йәмғиәт милкендә. Ауылда кибет (лавка) бар. Халыҡ заводтар тирәһенә лә эшкә урынлаша. Баҙар пункттары — Йүрүҙән һәм Ҡатау заводтары — менән бәйләнеште таулы-ташлы юлдар ҡыйынлаштыра» [7].

Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аҡбалталар нәҫеленән Мөрсәлимов Ғәбсәләм, ауылдашы Ғариф Ғәлин менән, 1919 йылда Муса Мортазин бригадаһы составында революцион Петроградта Юденич ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, Украина, Польша ерҙәрен азат итеүҙә ҡатнашҡан. Шул уҡ нәҫелдән Фәхретдинов Илһам Йәләлетдин улы, данлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугире, 1943 йылда, дошман ҡамауынан сыҡҡанда һәләк була.

Аҡбалталарҙың арҙаҡлы улдарының береһе Сәләхов Мөхәмәтйән Сәләх улы, 1938 йылда Өфөлә комвуз тамамлағас, күрше Илсекәйҙә колхоз рәйесе булып тәжрибә туплай һәм һуңынан тыуған Урмансы ауылындағы колхозды етәкләй. Коммунист Сәләхов М. С., бронь булыуына ҡарамаҫтан, үҙе теләп һуғышҡа китә һәм 1944 йылдың 22 авгусында Эстония ерендә башын һала[8].

Урмансылағы "Осҡон" колхозы ветврачы Йосопов Һиҙиәт Йосоп улы (1901-1953) 1937 йылда, 1932, 1938 йылдарҙа, ике тапҡыр, ауылдың эшлекле ире, рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, һуңғараҡ һыу тирмәне тотҡан Буранғолов Хужахмәт Буранғол улы[9], 1938 йылда Хужин Нурый, 1932 йылда Шаһиморатов Хәйбулла мулла[10] репрессияға дусар ителәләр.

Әйтеп үтер кәрәк, Хәйбулла имам 1917 йылдың июнь айында Ырымбурҙа үткән I Башҡорт съезында һәм 1917 авгусында үткән II Дөйөм башҡорт съезында делегат булып ҡатнаша. Һуңынан Златоуст өйәҙенең Ҡалмаҡҡол, Нәсибаш, Мырҙалар улусы башҡорттарын, 10 меңләп кешене, Нәсибаш улусына төбәк йыйынына саҡыра.

Харисов Талип Харис улын 1938 йылдың 16 ғинуарында, халыҡ дошманы, тип атып үлтерәләр.

Диникәйев Абдрахман Диникәй улы, мөлкәте ауыл халҡына таратып бирелһә лә, балалары күп булыуға ҡарамаҫтан, бөтөн малын үҙе теләп колхозға тапшыра. 1942 йылда һуғышта хәбәрһеҙ юғала[11]

Колхоздарҙы эреләткәс, Урмансы ауылы революционер, Златоуст өйәҙенең милләт эштәре буйынса комиссары Шәрифулла Хамматов исемендәге колхоздың (колхоз үҙәге - Әйле ҡәбиләһе Тырнаҡлы ырыуы башҡорттары ерендә 1760 йылда барлыҡҡа килгән мишәр ауылы Лаҡлы) бригадаһы булды. Заманында был колхоз Салауат районындағы көслө хужалыҡтарҙың береһе ине. Малсылыҡтың төрлө тармаҡтары үҫешкәйне. Лаҡлы май заводында тирә-яҡ ауылдарҙан килтерелгән һөт эшкәртелде.

90-сы йылдарҙа ағалы-энеле Айрат һәм Дамир Мөрсәлимовтар "Уңыш" исемле фермер хужалығы ойошторҙо, бер аҙҙан үҙ аллы хужалыҡ булып айырылған "Шишмә" колхозы уға ҡушылды. Хәҙерге көндә был хужалыҡты Айрат Иштимер улы етәкләй. Тәүге колхоз рәйесе Мөхәмәтйән Сәләховтың ҡыҙы Рая апайҙың улдары Илдар, Ратмир һәм тормош иптәше Рәмил "Солтановтар" фермер хужалығын ойошторҙо [12].

Һуғыштан һуң Урмансы 8-йыллыҡ мәктәбе, 90-сы йылдарҙан - яңы ике ҡатлы бинала урта мәктәп эшләне. Урмансы 8-йыллыҡ мәктәбен Ленин ордены кавалеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (Лағыр ауылында тыуған) етәкләне.

60-сы йылдар һуңында төҙөлгән Мәҙәниәт йортон күп йылдар дауамында Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы, үҙе сәсән[13], үҙе ҡурайсы-музыкант, һәм уның хәләл ефете Лидия етәкләй. Мәҙәниәт йорто эргәһендә "Әхирәттәр" ҡатын-ҡыҙҙар клубы һәм "Етегән" фольклор ансамбле уңышлы эшләй [14].

2000 йылдарҙа эшлекле егеттәрҙең береһе Мырҙашев Хәбиб тыуған ауылында "Мырҙаш" мәсетен, Урмансы шишмәһенә япма төҙөттө. Мәсеттең имамы - Сәйетғәлин Сафуан хәҙрәт.

Ауылда шулай уҡ балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты эшләй. Урамдарға асфальт түшәлгән, һыу колонкалары бар.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 405 192 213 47,4 52,6

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тау, ҡалҡыулыҡ исемдәре:

Бейектүбә аҫтынан шифа һыулы Урмансы шишмәһе - Һалҡын шишмә урғылып сыға.

Илсекәй осҡан - был тауҙың икенсе төп атамаһы Ямантау. 1914 йылда Ямантауҙа боксит мәғдәне табылғас, уны "Баҡал руда идаралығы" һатып ала. Ауыл ирҙәре үҙҙәренең аттары менән Силәбе өлкәһендәге Баҡал ҡалаһына руда ташығандар. Шул тауҙа аты-йөгө менән ҡолаған Илсекәй осҡан тигән исеме лә халыҡ телендә һаҡланған.

Хужағол тауы - ауыл яғынан Һикияҙ йылғаһы буйындағы һыу тирмәненә төшә торған тауҙы тирмән хужаһы Хужахмәт исеме менән бәйләп атап йөрөткәндәр.

Йылға, шишмә атамалары:

Һикияҙ, Урмансы (Һалҡын) шишмә(һе), Лағыр(Ҡондоҙ) шишмәһе, Хөштәм шишмәһе, Лаҡлы йылғаһы, Әй йылғаһы

Урман, ер атамалары:

Иҫке Ҡыштау - Урмансы ауылының элекке урыны, ауылдан 1,5-2 саҡрым көнбайышта урынлашҡан. Элек унан Себер каторгаһына илтеүсе ятап (этап) юлы уткән булған. Уларҙы ауыл халҡы ашатырға, кейендерергә тейеш булған. Ошо ауырлыҡтарҙан ялҡып, халыҡ Урмансының хәҙерге урынына күсенгән.

Көйөк - Иҫке Ҡыштау урынынан йыраҡ булмаған урманлы урын. Ата-бабалар элек, урмандың ағасын төпләп яндырып, иген баҫыуы эшләгән урынды Көйөк тип йөрөткәндәр. Һуңғараҡ Көйөктө яңынан урман баҫҡан.

Елегин тип элек Рус Илсекәйе байы Елагиндың ҡортомға алып эшкәрткән ерен әйтәләр [15].

Һарғамыш- Лаҡлы һәм Урмансы юл буйындағы ялан

Ауылдың билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1925-), Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ленин ордены кавалеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
  • Хөрмәтуллин Әнүәр Ғәлиулла улы (1921-), Ленин ордены кавалеры.
  • Рамазанов Янис Низаметдин улы ( ) - Өфөләге 1-се Республика мәктәп-интернатын тамамлағандан һуң, БДУ-ның башҡорт журналистикаһы факультетында уҡыған. БСТ каналының абруйлы тележурналисы, бүлек редакторы.
  • Талипова (Ҡоләхмәтова) Флүрә ( ) - Стәрлетамаҡ педагогия академияһының башҡорт-рус филологияһы факультетын, театр училищеһын тамамлаған, Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында йәшәй, йырҙар ижад итә, йырсы.
  • Дилмөхәмәтов Хәйҙәр Хәбибрахман улы (1962) - Өфөләге Совет Армияһының музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатында уҡыған, 1979-1986 йй., тәүҙә Саратов лётчиктар училищеһының тынлы оркестрында, һуңғараҡ контракт буйынса Ватан алдында бурысын үтәй;һәүәҫкәр композитор. Мөрсәлимдә йәшәй, тимер юлсы.
  • Ноғаманов Айҙар Самат улы (1982) - М. Аҡмулла исемендәге БДПУ тамамлаған, журналист, Салауат районының башҡорт телендә сыҡҡан "Йүрүҙән" гәзите редакторы булып эшләй.
  • Бермөхәмәтов Илгиз Ирек улы ( ) - БСТ каналының "Яңылыҡтар" бүлеге операторы
  • Бермөхәмәтов Рәфис Ҡасим улы (1963- 2005)- БДУ- ның химия факультетын тамамлаған, "Тарк" машина майын уйлап табыусы, бик күп патент авторы.
  • Ноғаманова Әлиә Самат ҡыҙы (1983) - Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернатын (2000), Башҡорт дәүләт университетын (2008) тамамлаған, рәссам, сит телдәр уҡытыусыһы.
  • Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы - мулла, сәсән, ҡурайсы.
  • Сәйетғәлин Сәйет Сафуан улы - йырсы, "Йәшлек шоу-2016" Республика йәштәр фестивалендә беренсе урын алыусы.

Урмансыла тыуып-үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Ҡыуаҡан (Түбәләҫ) ырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡушаматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урмансы тураһында ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ағиҙел, 2002, 4-се һан.
  • Мирхәйҙәров А.Р. Олатайым һөйләгәндәре (ер-һыу атамаларының килеп сығышы) — Йүрүҙән, 2002, 85-се һан, 19 октябрь.
  • Сәйетғәлин Сафуан. Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) - Йүрүҙән, 2006, 20-се 11 март.
  • Абдуллина М.Ф. Изгелек орлоғо сәсеүселәр - Йүрүҙән, 2006, 50-се һан, 21 июнь.
  • Ағиҙел, 2006, 8-се һан, 155-се бит.
  • Мирхәйҙәров Р.М. Урмансының сәйәси золом ҡорбандары — Йүрүҙән, 2006, 88-се һан, 28 октябрь.
  • Мирхәйҙәров Р.М. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар.
  • Ноғаманов Айҙар. Ғаилә фотоһы тарихынан (Фәйрүзә Дилмөхәмәтова тураһында) - Йүрүҙән, 2008, 87-се һан, 29 октябрь.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урмансы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001.
  • Урмансы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.

История деревни Урмансы

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфандияров А.З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 145-148 с.
  • Хисамитдинова Ф.Г. Башкирская ойконимия XVI-XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991.
  • Гвоздикова И.М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1992.
  • Ахмадиев Б.Х., Гафаров Х.А., Гибадуллин В.Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  2. А. А. Камалов, Ф. У. Камалова «Атайсал», Өфө, Китап, 2001, 285-се б.; Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар
  3. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 145—146 с.
  4. Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар
  5. А. Асфандияров. Любезные вы мои... Уфа:Китап, 1992, с.18
  6. полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной
  7. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001
  8. Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар
  9. Ағиҙел, 2002, 4-се һан
  10. Ағиҙел, 2006, 8-се һан, 155-се бит
  11. Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Урмансының сәйәси золом ҡорбандары — Йүрүҙән, 2006, 88-се һан, 28 октябрь
  12. Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар
  13. Сәйетғәлин Сафуан. Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) - Йүрүҙән, 2006, 20-се 11 март
  14. Абдуллина М. Ф. Изгелек орлоғо сәсеүселәр - Йүрүҙән, 2006, 50-се һан, 21 июнь
  15. Мирхәйҙәров Айнур Рифат улы. Олатайым һөйләгәндәре (ер-һыу атамаларының килеп сығышы) — Йүрүҙән, 2002, 85-се һан, 19 октябрь