Салауат районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Салаватский район битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Салауат районы
рус. Салаватский район
Герб
Герб
Флаг (аңлатма)
Флаг
Ил

Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан Республикаһы

Берләштерә

16 ауыл биләмәһе

Административ үҙәк

Малаяҙ ауылы

Барлыҡҡа килеүе

1935 йыл

муниципаль район башлығы

Кашапов Марс Фәррәх улы[1]

Рәсми телдәр

башҡорт, урыҫ

Халҡы (2016)

24 451[2] (0.6 %, 34 урын)

Тығыҙлығы

11.21 кеше/км²

Милли состав

башҡорттар, татарҙар, урыҫтар

Майҙаны

2182 км² (25 урын)

Салауат районы рус. Салаватский район на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Рәсми сайты
ОКАТО

80 247 000 000

Салауат районы (рус. Салаватский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — Малаяҙ ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: Малаяҙ (3,8 мең), Мөрсәлим (2,4 мең — 1989 йыл), Арҡауыл (1,3 мең), Лаҡлы (1,2 мең). Күпселекте башҡорттар, татарҙар, урыҫтар тәшкил итә.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Силәбе өлкәһе һәм Салауат районы сигендә ҡуйылған аншлаг

Райондың төп биләмәләре Йүрүҙән, Әй йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, Ҡорғаҙаҡ шишмәһе, Лаҡлы мәмерйәһе тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.

Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй.

Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м3 самаһы (шул иҫәптән ҡайын — 4,5; уҫаҡ — 1,8; ҡарағай — 1,1; йүкә — 0,8 млн м3). Ауыл хужалығы ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

Йыл Халыҡ һаны
1939 32 516 [3][4]
1959 32 284 [5][4]
1970 31 785 [6][4]
Йыл Халыҡ һаны
1979 28 084 [7][4]
1989 26 382 [8][4]
2002 28 516 [9][4]
Йыл Халыҡ һаны
2010 26 566 [10]
2018 23 871 [11]
2019 23 561 [12]
Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 66,6 %, татарҙар — 22,4 %, урыҫтар — 10 %, башҡа — 1 %[13].

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ" заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә.

Социаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. Салауат Юлаев музейы (Малаяҙ ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Ғариповтың мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), Янғантау курорты эшләй.

Район халҡы өсөн аҙнаға өс тапҡыр башҡорт телендә «Йүрүҙән» һәм урыҫса «На земле Салавата» ижтимағи-сәйәси гәзиттәре нәшер ителә.

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

кавалеры[16].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Салауат районын Марс Кашапов етәкләне. Bashinform logo-e1423154856921.jpg, 2017, 3 март (Тикшерелгән 3 март 2017)
  2. Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  3. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  5. 1959 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  6. 1970 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  7. 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  8. 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  9. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  10. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  11. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРосстат.
  12. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — С. 62.
  13. Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
  14. [http:// https://ru.wikipedia.org/wiki/Гирфанов,_Агиш_Шаихович]
  15. Агиш Гирфанов
  16. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович (рус.) (Тикшерелгән 22 март 2019)
  17. Башҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (Тикшерелгән 16 июль 2018)
  18. Кто есть кто: Габдрахман Сагди. Журнал «Татарстан», N 2, 2004 г.
  19. Габдрахман Сәгъди
  20. Абдуллин Мазгар Гилязетдинович // Башкирская энциклопедия
  21. Он не вернулся из боя. К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина
  22. Личности. Парламентарий, учёный, руководитель
  23. Гирфанов Вакиль Калеевич // Башкирская энциклопедия
  24. Энциклопедия Башкирии // Сагди Мухаметхади
  25. Мухаметхади Сагди
  26. Ямалеев Памир Камалетдинович // Башкирская энциклопедия
  27. Всероссийские соревнования по биатлону заслуженного тренера России Памира Ямалеева Ҡалып:Webarchive

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с.
  • Асфандияров А. З. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
  • Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
  • Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
  • Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.)
  • Илишев И.Г и др. Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004
  • Мухаметдинов Р.К. Яровая пшеница на северо-востоке Башкортостана". Уфа, 1973

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]