Башҡорт Илсекәйе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Башҡорт Илсекәйе
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Мөрсәлим ауыл советы
Почта индексы 452485

Башҡорт Илсекәйе (рус. Баш-Ильчикеево), боронғо исеме Башташ — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Мөрсәлим ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 337 кеше[1]. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847003.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 43 км
  • Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Мөрсәлим): 9 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мөрсәлим): 8 км
  • Әй ҡушылдығы булған Һикеяҙ йылғаһына Саған йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡан

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт Илсекәйе ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улысына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: Һунбыҡ, Тәүеш, Тимерәк, Ҡыуыҡ, Һарүҙәк, Алмас[2].

Түбәләҫ ырыуы риүәйәте һәм ауылдың халыҡсан исеме Башташ нигеҙендә Башҡорт Илсекәйен ырыуҙың боронғо ауылдарының береһе тип фаразлайҙар[3].

Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1757 йылда Илсекәй исеме менән теркәлгән. Ауыл исеме улус старшинаһы Илсекәй Биктуғанов менән бәйле[4]. 1894 йылда Пермь губернаһынан күсеп килгән рус крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған Илсекәй утарына 20 быуаттың 30-сы йылдар аҙағынан Урыҫ Илсекәйе исеме бирелә, ә аҫабалар ауылына Башҡорт һүҙе өҫтәлә - Башҡорт Илсекәйе ауылдың рәсми исеменә әйләнә[5].

Крәҫтиәндәр һуғышы исеме менән билдәле 1773—1775 йылғы ихтилалда Салауат Юлаев етәкселегендә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән) ҡатнашалар. Улар Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Салауат Юлаевтың һәм Юлай Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек», — тип яуаплайҙар [6].

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1757 Түбәләҫ улусы Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй Империяһы
1816 2-се йорт 4-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 2-се йорт 4-се Көнбайыш (Тау арты) командаһы Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 2-се йорт 5-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Нәсибаш улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1926 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Автономлы Башҡорт ССР-ы СССР СССР
1935 Ҡалмаҡҡол ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1941 Ҡалмаҡҡол ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1989 Илсекәй ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Илсекәй ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы
2006 Мөрсәлим ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы



Илсекәйҙәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы Илсекәй ауылы Ҡалмаҡҡол һәм Урмансы ауылдары менән 2-се йортҡа ҡараған (7-се рәүиз буйынса-4-се Башҡорт кантонына, 8-се рәүиз буйынса-4-се Көнбайыш (йәиһә 4-се Тау арты) кантонына, 1847 йылдан — 5-се Башҡорт кантонына ҡараған.

Исемдәре Ғүмер йылдары 7-се рәүиз
(1816 й.)
8-се рәүиз
(1834 й.)
10-сы рәүиз
(1859 й.)
1. Әхтәриев Искәндәр 1788 — 1850 хеҙмәт иткән
2. Ғәбдешев Ғәбделжәлил 1782 — 1814
3. Иманғолов Иштимер 1795 — хеҙмәт иткән 64 йәш
4. Илсекәев Абдрахман 1788 — 1812
5. Ҡабанов Ғәбделжәлил 1777 — 1855 хеҙмәт иткән
6. Ҡабанов Туғыҙбай 1785 — 1858 хеҙмәт иткән
7. Ҡалмаҡов Аҡкөбәк 1785 — хеҙмәт иткән 75 йәш
8. Күсәшев Ғәбделнасир 1785 — 1833
9. Күсәшев Ғәбделхәлил 1781 — 1812
10. Наҙарғолов Ибрай 1790 — хеҙмәт иткән 64 йәш
11. Наҙарғолов Моңайтмаҫ 1785 — хеҙмәт иткән 75 йәш
12. Тимәтов Баязит 1787 — 1831
13. Тимәтов Хәсәтулла 1785 — 1819
14. Тимрәков Ҡорм(б)анғәли 1782 — Урмансы
ауылында йәшәгән
хеҙмәт иткән 78 йәш
15. Өметов Ғәбделваһап 1786 — 1832
  • 8-се рәүиз мәғлүмәттәренән (1834 й.) Ҡорбанғәли Тимрәковтың Илсекәйгә күсерелеү сәбәптәрен беләбеҙ:»1832 йылда вазифаһынан бушатылған элекке ахун Урмансынан Илсекәйгә күсерелде". Был материалды етди өйрәнеүселәр табылһа, бик мәслихәт булыр ине.

Юғарыла атап үтелгәндәр араһынан 1773 −1774 йылдарҙа Салауат Юлаев ғәскәрендә һуғышҡан баш күтәреүселәрҙең улдары бар

1. Күсәш Мишәровтың — Ғәбделнасир һәм Ғәбделхалиҡ Күсәшевтар

2. Ҡалмаҡ Көҫәпәйевтең — Аҡкөбәк Ҡалмаков

3. Наҙарғол Балтасовтың — Моңайтмаҫ һәм Ибрай Наҙарғоловтар

4. Тимәт Иштуғановтың — Баязит һәм Хәсәтулла Тимәтовтар

5. Ғәбдеш Таҡилдың — Ғәбделжәлил Ғәбдешев

6. Илсекәй Биктуғановтың (Собханғол Килтәковтан һуң — Түбәләҫ улусы старшинаһы) — Илсекәев Абдрахман[7]

Илсекәй ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1795 йылда 22 йорт һәм 107 кеше, 1816 йылда 19 йортта 96 кеше, 1834 йылда 20 йортта 110 кеше (1830 йылда ихтилалда ҡатнашҡандарҙың нәҫелдәрен, 8 кешене, "насар тәртиптәре өсөн" тип 8-се кантонға һөргөнгә оҙатҡандар), 1850 йылда 20 йортта 157 кеше, 1859 йылда — 32 йорт һәм 163 кеше, 1920 йылда — 52 йорт һәм 250 башҡорт. 1842 йылда 110 кешегә 26 сирек ужым һәм 233 сирек яҙғы икмәк сәселгән. Улар хужалыҡтарында 260 баш ат, 132 баш эре мөгөҙлө мал, 107 баш һарыҡ, 30 баш кәзә тотҡан. Картуф был тарафтарға килеп етмәгән булған әле. Ҡайһы бер кешеләр солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр: 21 йортҡа 30 солоҡ тура килгән.

Ауылға 1895 йылда бирелгән характеристикаға иғтибар итәйек. «Илсекәй ауылы — Златоустан 81 саҡрымда, тимер юл станцияһы Мөрсәлимдән — 6, ауыл хужалығы тауарҙары менән иң яҡын сауҙа итеү урыны булған Йыланлынан — 15 саҡрым. Ауыл тигеҙ урында, Һикеяҙ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан; ауыл эргәһендә Саған-йылға шишмәһе бар; Һикеяҙ йылғаһы тирмән төҙөү өсөн ҡулайлы булған. Халҡы — аҫаба башҡорттар. Ауыл 45 йорттан тора; ер биләмәләре 80 рәүиз йәненә һәм бер урында бүленгән. Ауыл 12 дисәтинә ер биләй, урамдар, ихаталар, йәшелсә баҡсалары һәм аҙбарҙар — 11 дисәтинәлә. Ер биләү формаһы — община мөлкәте.

1892 йылдан, 12 йылға төҙөлгән суд ҡарары буйынса, халыҡ ер биләмәләрен рәүиз йәне башына бүлеүҙән эшкә яраҡлы кеше йәне башына бүлеүгә күскән — 102 йәнгә. Һөрөнтө ерҙәр тигеҙлектә урынлашҡан. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы (дөрөҫ сәсеү әйләнеше түгел). Арыш, һоло, бойҙай һәм арпа сәселә. Сәсеүлектәрҙе эшкәрткәндә бер төрәнле (одноральный) һабан ҡулланыла. Ауылда 1 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 2 елгәргес бар. Иң яҡшы уңыш: арыштың 12 ботонан — 120 бот, һолоноң 18 ботонан — 150 бот, бойҙайҙың 14 ботонан — 60 бот. Көтөүлектәр (мал утлауҙары) 200 дисәтинә ерҙе биләй. Ере — ҡара тупраҡ, өлөшләтә балсыҡһыл, ташлы. Һыулау урыны булып Һикеяҙ йылғаһы һәм инештәр хеҙмәт итә. Көтөү шулай уҡ урманда, ҡурпыла һәм ҡамылда йөрөтөлә; яҙ һәм көҙ 1-әр ай көтөүселәр көтөү өсөн бер башҡа 15 тин һәм 2 фунт он ала; һарыҡтар ҙа йәй буйы эре мөгөҙлөләр менән бергә көтөлә, һәр баш өсөн көтөүсе 20 тин аҡса һәм 2 фунт он ала. Ауылда малы булмаған 7 йорт бар. Бесәнлектәр — урман үләне (395 дисәтинә), һөҙәклектәрҙә, иңкеүлектәрҙә урынлашҡан. Тупраҡ — балсыҡһыл. Ауыл эргәһендәге урман күбеһенсә көнбайыштағы тауҙарҙа урынлашҡан.

Ер биләмәләренең бер өлөшө (100 дисәтинә) йәмғиәт тарафынан 12 йылға Илсекәй утарында йәшәгән халыҡҡа арендаға бирелгән — ултыраҡ төҙөр өсөн 5 дисәтинә һәм көтөүлек өсөн- 95 дисәтинә, йылына 100 һумдан; утарҙа йәшәүселәргә 300 дисәтинә урман да бирелгән, айына 6 һум хаҡ менән. Ҡайһы бер йорт хужалары (28) ер биләмәләрен урыҫ күршеләренә арендаға бирә, — һөрөнтө ерҙәрҙе (160 дисәтинәгә яҡын) бер дисәтинә өсөн 1 һум 50 тиндән, бесәнлектәрҙе лә (117 дисәтинә) — юғарыла күрһәтелгән хаҡҡа. Тирмән урыны оброк (һалым) статьяһы буйынса (2 дисәтинә), — йылына 12 һум менән 12 йылға арендаға бирелә.

Һыу тирмәне йәмғиәт милкендә. Ер эшкәртеүҙән ҡала әһәмиәтле кәсеп булып (урман һатыу) заводтарҙағы куренлы эш торған. Баҙар пункттары: Йүрүҙән заводы (25 саҡрым) һәм Ҡатау заводы (42 саҡрым); тауҙар күплеге бәйләнеште ҡыйынлаштыра».

Урман участкалары буйынса завод һәм башҡорттар араһында көсөргәнешле мөнәсәбәттәр булғанын Өфө губернаторының полиция департаментына 1889 йылдың 23 июнендәге белдермәһе (донесениеһы) һөйләй. Унда Илсекәй һәм Ҡарағол ауылдары башҡорттарының Һатҡы заводы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәре өсөн диләнкәләр бүлеп биреү маҡсатында китеп барған урындағы власть вәкилдәренә — пристав һәм исправникка — урманға үтергә ирек бирмәгәнлеге хәбәр ителә. Властарға буйһонмаусанлыҡ күрһәткән 13 кеше ҡарауыл аҫтына алынған [8]

Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был ғәрәсәтле йылдарҙа оло Рәсәй нимә күрһә, Илсекәй ауылы ла шуны күрҙе. Революциялар, ҡанлы һуғыштар... Рус-япон, Беренсе бөтөн донъя һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр тураһында киләсәк быуын тикшеренеүселәре ентекле өйрәнеүҙәр үткәрер, тип ышанғы килә. Тәүеш нәҫеленән Әбделғафаров Әбделнафиҡ быуай Ярман һуғышы яуында 1914 йылдың 15 октябрендә яраланған. Ул ғаилә башлығы булған, улы Ғафаров Ғәбдрәшиткә 7 йәш кенә булған. Һунбыҡ нәҫеленән Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы (1886-1971) ефрейтор дәрәжәһендә яуҙан әйләнеп ҡайтҡан. Һуғыш сыҡҡанда, уның ҡыҙы Ғәйнинурға-7, улы Миңдәхмәткә ни бары 2 йәш булған.

Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Илсекәйҙә өс йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла. Уҡыусылар 4 синыфты Ҡалмаҡҡол башланғыс мәктәбендә тамамларға тейеш булған. Унан бик һирәгенә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ-ды (крәҫтиән йәштәре мәктәбе) тамамлау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған [6]. Һуғыштан һуң Ҡалмаҡҡолда 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп, 60-сы йылдарҙан башлап урта мәктәп эшләне. Ҡарағол, Илсекәй, Сүрәкәй ауылы балалары ошо мәктәпкә йөрөп уҡыны. Хәҙер ул Мөрсәлим урта мәктәбе тип атала.

1928 йылда Илсекәй мәсетенең манараһы ҡолатыла. Аҙаҡ ул бина башланғыс мәктәпкә бирелә.

Ауылдаштар араһынан сыҡҡан тәүге уҡытыусылар - Ишморатова Яңылбикә Хажиморат ҡыҙы, Низамов Ҡыямитдин Низамитдин улы, Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы.

Һуғыштан һуң Илсекәй башланғыс мәктәбе, 1975-2015 йылдарҙа, 40 йыл дауамында, Илсекәй төп (Башташ 8-йыллыҡ) мәктәбе эшләне. Мәктәп зданиеһын ауыл төҙөлөш бригадаһы күтәрҙе, мәктәп төҙөү өсөн аҡсаны колхоз бирҙе. Бөгөнгө көндә Илсекәй башланғыс мәктәбе Мөрсәлим урта мәктәбенең филиалы тип атала.

30-сы йылдар башында Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары "Путь социализма" тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе - Ғәлимйән Ишбирҙин булған [6].

1929, 1931, 1935 йылдарҙа Ҡорбанғәлиев Хисамитдин мулланы, Көҫәпәйев Фәхрисламды, Бәҙретдинов Ғилметдинде, кулак тип иғлан итеп, репрессиялайҙар. Бәҙретдинов Ғилметдин генә, Беломорканал төҙөлөшөндә стахановса хеҙмәт итеп, әйләнеп ҡайта алған. Ишморатов Әбделхәй Хажиморат улы, һуғыш алдынан медицина институтында уҡыған булған, уны ла, милләтсе төркөмө ағзаһы тип ғәйепләп, репрессияға дусар иткәндәр. Ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һуңынан Силәбе өлкәһе хәҙерге Трёхгорный ҡалаһындә йәшәне.

1934 йылда һәр бер ауылда айырым колхоз ойошторола. Илсекәйҙәге "Башташ" колхозының тәүге рәйесе Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы булған. Бронь булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙе теләп Бөйөк Ватан һуғышына киткән һәм 1943 йылда батырҙарса һәләк булған.

1958 йылда ойошторолған XXI партсъезд исемендәге колхозға Илсекәйҙән башҡа Ҡалмаҡҡол, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары, Рус Илсекәйе утары индерелгәйне. Башҡорт Илсекәйе ауылы колхоздың бер бригадаһы булды. Эре мөгөҙлө мал фермаһы, ашлыҡ келәттәре, машина-трактор станцияһы, ат аҙбарҙары, бригада йорто бар ине. Данлыҡлы колхозсылары, хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне.

90-сы йылдарҙа Илсекәй ауылында "Дуҫлыҡ" кооперативы ойошторолғайны. Уның рәйесе булып йәш белгес Ғайсаров Илдар Ғөзәйер улы эшләне.

Башҡортостан Республикаһы барлыҡҡа килгән йылдарҙа өс ауылды берләштергән үҙ аллы Илсекәй ауыл советы ойошторолдо һәм тиҫтә ярым йыл эшләне. Илсекәй ауыл советын төрлө йылдарҙа Таймаҫов Илһам Ильяс улы һәм Сәләхов Рөстәм Әмин улы етәкләне.

1994 йылда ике ҡатлы мөһабәт Илсекәй мәҙәниәт һарайы асылды. Быға тиклем ауылда ағас клуб, китапхана эшләп килде. Илсекәй фельдшер-акушер медпункты ла эшләне һәм хәҙер ҙә бар [9].

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар 416 189 227 46 54
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 337 164 173 48,7 51,3[10]

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урамдарға рәсми исемдәр бирелмәгән дәүерҙә Аръяғос, Үргөс, Түбәнгөс, Ҡыҙылъяр, Ферма осо тигән атамалар ҡулланыла ине.

Хәҙер:

башҡ. Салауат Юлаев урамы - рус. Салавата Юлаева улица

башҡ. Саған урамы - рус. Саган улица

башҡ. Ҡыҙылъяр урамы - рус. Кызылъяр улица

башҡ. Ялан урамы - рус. Полевая улица

башҡ. Йәшел урамы - рус. Зелёная улица

башҡ. Тирәк урамы - рус. Тополиная улица

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тауҙар:

Башташ тау һырттары (25 км-ға һуҙылған)

Иң бейек нөктәһе — Аҡҡашҡа, көньяҡ-көнбайышта, Илсекәй һәм Ҡарағол ауылдарына яҡын урынлашҡан

Көнсығышта: Кәстау, Визир

Йылғалар:

Саған, Һикеяҙ, Һабайылға, Крәке

Шишмәләр:

Хәже шишмәһе, Хөсәйен шишмәһе, Тимер шишмә

Һыйҙыҡай шишмәһе, Ҡаруй шишмәһе

Ялан-бесәнлектәр:

Айыуалған яланы, Майгүмгән, Шиҙәле, Киндер ере, Өсмөйөш, Абдулла ере, Ҡаруй, Үртәмәй, Шар, Айҙанма, Төбәк, Тапау, Саттыҡ, Йылыгин (Елагин тигән урыҫ исеменән тиҙәр)

Таусыҡтар, түбәләр:

Тирмән ҡаштаҡ, Ҡунаҡай түбәһе, Крәке ҡаштағы

Башҡа урын-ер атамалары:

Һырт (йәштәр киске уйын ҡора торған урын, колхоз келәттәре артында), Ҡыҙылъяр, Арғы (яңғыҙ) ҡарағас, Бирге (яңғыҙ) ҡарағас, Урыҫ юл буйы, Арғыйылға (Һикеяҙ йылғаһының урындағы атамаһы), Аралыҡ (Саған йылғаһының бер урынын шулай йөрөтәләр ине), Сатра (Һикеяҙ менән Саған ҡушылған урындағы һыу инерлек тәрән урынын шулай йөрөтәләр ине)

Ауылдың билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ғафаров Хатмулла Абдулла улы (1926—2015) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Оҙаҡ йылдар Салауат районы гәзиттәрендә «Ленин байрағы» (На земле Салавата) мөхәррир булып эшләне. Салауат Юлаев музейының тәүге директоры. 1988 йылда, яҡташ тарихсылар В.Г.Ғибаҙуллин һәм Б.Һ.Әхмәҙиев менән авторҙаш булып, "На земле легендарного Салавата" исемле документаль-тикшеренеү китабын баҫтырып сығарҙы.
  • Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы (1925—2002) — атаһын, Көҫәпәйев Фәхрисламды, репрессиялағас, балалар йортонда үҫкән, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тау инженеры, Норильск, Красноярск ҡалаларында эшләгән. Бик күп хөкүмәт наградалары менән бүләкләнгән (*Хәмзә Фәхрисламовтың тормош һәм хеҙмәт юлын ентекле өйрәнеү кәрәк).
  • Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы (1925—1994) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Октябрь революцияһы ордендары кавалеры. XXI партсъезд исемендәге колхозда механизатор булып эшләне.
  • Ишморатов Исрафил Хажиморат улы (1920—2000) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, XXI партсъезд исемендәге колхозда иҫәпсе, төрлө кимәлдәге етәксе булып эшләне.
  • Ғафаров Халиҡ Абдрафиҡ улы (1926—2003) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I һәм II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
  • Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы (1914—1990) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдары менән бүләкләнгән.
  • Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы (1925-2009) - Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены, Батырлыҡ өсөн, Хәрби ҡаҙаныштары өсөн һ. б. миҙалдар менән бүләкләнгән, Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәре әҙерләүсе ауыл хужалығы мәктәбен отличие менән тамамлаған, 30 йыл дауамында XXI партсъезд исемендәге колхоздың баш агрономы булып эшләне.
  • Төхвәтуллина Ғәлиә Рәхимҡол ҡыҙы (1936) - XXI партсъезд исемендәге колхоздың 3-сө бригадаһы, Башташ МТФ-һының алдынғы һауынсыһы, хеҙмәтендәге юғары күрһәткестәре, социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәгәне өсөн, колхоз идараһының тиҫтәләгән почёт грамоталары менән, 1980 йылда Почётлы Ленин Грамотаһы менән бүләкләнгән. Салауат районының 1981 йылғы чемпион-һауынсыһы, 1981 йылдың 10 мартында "Почёт билдәһе" орденына лайыҡ булды. Дәүләткә малсылыҡ продукттарын етештереү һәм һатыуҙы, мал һәм ҡош-ҡорт башын, малсылыҡтың продуктивлығын арттырғаны өсөн, 1982 һәм 1985 йылдарҙағы БАССР республика социалистик ярыш еңеүсеһе тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды. Салауат районының 1983 йылғы "Почёт кенәгәһе"нә индерелгән. Коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт ветераны.
  • Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы (1955) - Совет Армияһының музыка тәрбиәләнеүселәр интернатында уҡыны, Балтиҡ Флоты штабының тынлы оркестрында (валторна) 5 йыл хеҙмәт иткәндән һуң, БДУ-ның роман-герман филологияһы факультетын тамамлағас, тиҫтә йыл Илсекәй төп мәктәбенең директоры, тарих, инглиз теле, география, технология, музыка уҡытыусыһы булып эшләне; крайҙы өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.

Илсекәйҙә тыуып үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ишморатова Рәйхана Исрафил ҡыҙы (1955) - Дәүләткилдеев исемендәге рәссамдар интернат-мәктәбен, В. И. Ленин ис. Мәскәү пединститутының худграф бүлеген тамамлай, МЭИ-ла преподаватель булып эшләне, Мәскәүҙә йәшәй.
  • Бәҙретдинова Шәмсиә Һарун ҡыҙы (1953) - БДМИ-ның педиатрия бүлеген тамамлаған, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар табибы булып эшләй.
  • Фәссәхетдинова (Абдуллина) Миңсылыу Фәйзрахман ҡыҙы (1952) - Мәсәғүт педучилищеһын, БДПИ-ның рус филологияһы факультетын тамамланы, Салауат районы мәктәптәрендә эшләне: Лаҡлы урта мәктәбендә крайҙы өйрәнеү музейын асып, оҙаҡ йылдар уның етәксеһе булды; бөгөнгө көндә Өфө ҡалаһында башҡорт теле уҡыта; крайҙы өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
  • Закирйәнов Радик Марат улы (1968) - "Батырлыҡ" ордены кавалеры, полиция подполковнигы. 1988 йылдың 5 ғинуарынан 1989 йылдың 15 февраленә саҡлы Афғанстандағы сикләнгән ғәскәри контингент составында интернациональ бурыс үтәүҙә ҡатанаша. [11]

Ҡарағыҙ: Ҡыуаҡан Түбәләҫ ырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡушаматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Түбәләҫтәр араһында тотош ауылға йәбешкән ҡушаматтар бар. Мәҫәлән, илсекәйҙәрҙе - "башташтар-ташбаштар", тиҙәр

Электән килгән, мәғәнәләре юйыла барған ҡушаматтар бар. Мәҫәлән, "Тәсти кеүек кейенгән" - "теләһә нисек, арлы-бирле" тигәнде аңлата. ә Тәсти кемдең ҡушаматы булғаны билдәһеҙ.

Юҡты бар тип һөйләгән кешене "Яңыбай", тиҙәр. Ул кеше тыумыштан аҡылға тулы булмаған, хыялланып һөйләшкән. Мәҫәлән, кистән ямғыр яуғанға, иртән күбәләр кибеп өлгөрмәгән икән, ти, Яңыбай бабай: "Хәже сәйнүктән һыу һибеп сыҡҡан"-, тип үпкәләшкән.

Шәп йүгергән бер егетте Ҡоралай тип йөрөткәндәр.

Етеҙ хәрәкәтле, тик тормаҫ бер шәп әбейҙе Жил тирмән ҡарсыҡ тинеләр.

Әбделғәлим исемле бабайҙы бер ҡыҙ, ҡунаҡҡа саҡырғанда, Һуң быуай, тип ҡушаматы менән өндәшә (сөнки исеме шулай тип уйлаған була).

Кешеләр ҡушаматынан уңайһыҙлана, шуның өсөн һанап ҡына үтәйек: Ҡапшал, Кәүшик, Сүтәй, Картошка, Селбәрә, Печенйә, Палтара, Бесәй, Сысҡан, Кәзә, Кеш-кеш, Шәңкә, Соҡой. Ҡайһы бер кешеләрҙе, ғаиләһендә бәләкәй саҡта нисек йөрөткәндәр, ауылдаштар ҙа шулай йөрөтә: Әстә, Томан...

Башҡорт Илсекәйе тураһында ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ғәббәсова Зилә. "Ҡарға туйы" - байрам тыуы (Илсекәйҙә) - Йүрүҙән, 1994, 42-43-сө һандар, 28 май, 1 июнь.
  • Абдуллина М.Ф. Йолаларыбыҙҙы һаҡлайыҡ. - Йүрүҙән, 1997, 69-сы һан, 27 август.
  • Абдуллина М.Ф. Тел. Рух. Иман. - Йүрүҙән, 1998, 14-се һан, 18 февраль.
  • Абдуллина М.Ф. "Беҙ, башҡорттар, 50 миллион" тигән мәҡәлә өҫтөндә уйланып... - Йүрүҙән, 1998, 33-сө һан, 25 апрель.
  • Абдуллина М.Ф. Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август
  • Шәмсетдинов Я.М. Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.
  • Абдуллина М.Ф. Ғүмер емештәре. - Йүрүҙән, 2004, 94-се һан, 20 ноябрь.
  • Абдуллина М.Ф. Слово об отце. - На земле Салавата, 2005, 43-й, 25 мая.
  • Абдуллина М.Ф. Атайғынам, атайым! - Йәшлек, 2009, 58-се һан, 19 май.
  • Абдуллина М.Ф. Ауылым яугирҙәре — Башҡортостан, 2011, 36-сы, 38-се һандар, 24, 26 февраль
  • Абдуллина М.Ф. Әсәйем лөғәте (Әй-Йүрүҙән һөйләше лексикаһына күҙәтеүҙәр) — Киске Өфө, 2012 й. — 29-сы һан, 16 б., 2014 й. — 38-се һан, 16 б., 41-се һан, 16 б., 44-се һан, 16 б., 45-се һан , 11 б., 46-сы һан, 11 б.
  • Абдуллина М.Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… - Киске Өфө, 2012 й., 24-се һан, 16-22 июнь, 12 б.
  • Такиуллин Радик. Служба в "Афгане, три командировки в Чечню..."- На земле Салавата, 2013 й., 16-й, 22 февраля.
  • Абдуллина М.Ф. Оло йәштәгеләргә … байрам да, иғтибар ҙа кәрәк — Киске Өфө, 2013 й., — 39-сы һан, 28 сентябрь-4 октябрь
  • Абдуллина М.Ф. Мәҙәниәт йылы … ауылдарыбыҙға ла барып етһен ине — Киске Өфө, 2014 й. — 12-се һан, 22-28 март
  • Абдуллина М.Ф. Һеҙҙең ауылда нисектер, бына беҙҙең ауылда…(юмор) Киске Өфө, 2014 й.- 13-сө һан, 29 март-4 апрель
  • Абдуллина М. Ф. Ауылдарҙы бөлдөрөүме был? Киске Өфө, 2015 й., — 34-се һан, 22-28 август

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт Илсекәйе // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7 (рус.)

История деревни Ильчикеево (Баш-Ильчикеево, Русское Ильчикеево)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хисамитдинова Ф.Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 142-144 с. (История д. Ильчикаево)
  • Асфандияров А.З. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
  • Гвоздикова И.М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
  • Ахмадиев Б.Х., Гафаров Х.А., Гибадуллин В.Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
  • Фассахов А.Ф., Абдуллина М.Ф. Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
  • Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.)

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  2. полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной
  3. Абдуллина М.Ф. Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август; (Radloff, 1884, стр.211-212; Аристов, 1897, стр.5; Грумм-Гржимайло, 1926, стр. 209)
  4. Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI_XIX вв.
  5. Башҡорт Илсекәйе // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  6. 6,0 6,1 6,2 Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.
  7. Версионную таблицу об участниках Отечественной войны 1812 д. Ильчикеево составила в 2012 году (к 200-летию события) краевед Абдуллина (Фассахетдинова) М. Ф.
  8. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001.
  9. записи краеведа Абдуллиной М. Ф.
  10. http://www.webcitation.org/6Rxi3K6iw
  11. Такиуллин Радик. Служба в "Афгане"...- На земле Салавата, 22 февраля, 2013, №16