Лаҡлы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ауыл
Лаҡлы
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Башҡортостан

Муниципаль район

Салауат районы

Координаталар

55°11′44″ с. ш. 58°32′44″ в. д.HGЯO

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Автомобиль коды

02, 102

ОКАТО коды

80 247 830 001

ОКТМО коды

80 647 430 101

Лаҡлы (Рәсәй)
Лаҡлы
Лаҡлы
Лаҡлы (Башҡортостан Республикаһы)
Лаҡлы

Лаҡлы (рус. Лаклы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 925 кеше[1]. Почта индексы — 452498, ОКАТО коды — 80247830001.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 31 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мөрсәлим): 26 км

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1760 йылда, башта Атау (хәҙерге Таймый) ауылында йәшәгән, һуңғараҡ, Себер даруғаһындағы Тырнаҡлы улусы башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе төҙөп, 7 татар ғаиләһе: 42 йәшлек староста Үрәзмәт Кирәков, ҡатыны, 4 балаһы менән, 68 йәшлек Нурҡай Ташбулатов 10 ғаилә ағзаһы менән, 70 йәшлек Келәү(ле) Емеев 6 ғаилә ағзаһы менән, 42 йәшлек Ишмәт (Ишмөхәмәт) Һөйөндөкөв 3 ғаилә ағзаһы менән, 62 йәшлек Бикә Асҡиев 3 ғаилә ағзаһы менән, 50 йәшлек Мөслим Асҡин 2 ғаилә ағзаһы менән, 35 йәшлек Абдулла Асҡин 2 ғаилә ағзаһы менән — барыһы 38 кеше Сайырсынҡул (Карагачевый Лог) ауылына (Лаҡлыға) нигеҙ һалғандар. Тырнаҡлы аҫабаларына ҡортомға алған ерҙәре өсөн һәр йорттан йылына 25 тин түләгәндәр.

1770 йылда шул ерҙәрҙе өйрәнеп йөрөгән рус ғалимы П. С. Паллас был ауылды Сайырсынҡул, тип атай һәм унан һулға 3 саҡрымда мәмерйә бар, ти. Ул саҡта был ауыл Лаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан һәм унда кеше һаны бик күп булмаған[2].

Ҡарағасты борон сайырсын тип атағандар икән, Сайырсынҡул — Ҡарағаслы ҡул, тимәк[3].

Суҡыныуҙан баш тартҡан татарҙарҙы Пётр I 1697 йылдағы указы менән яһаҡ, дәүләт крәҫтиәндәре төркөмөнә, лошманлыҡҡа күсергән. Лошмандар верфтәрҙә караптар төҙөгән. Ауылды икенсе төрлө — «ҡарағастан карап төҙәүселәр ауылы, Карапсауыл, тип тә йөрөткәндәр». Лаҡлылар XX быуат башына тиклем караптар (баркалар) төҙөгән[4].

Лаҡлы йылғаһының атамаһы буйынса ла төрлө фараз йәшәй: элек ат юлы ошо тирәнән үткән, аттарҙы эсерергә уңайлы булһын, тип йылғаға улаҡ яһап ҡуйған булғандар, Улаҡлы йылға шулай барлыҡҡа килгән тиҙәр. Икенсе фараз: борон ҡырағай тау кәзәләре, ылаҡтар, ҡаялы-ташлы Сүлмәктауҙа, йылға буйында көтөүе менән йөрөгәнгә, Ылаҡлы йылға тигәндәр. Тора-бара, тел закондарына ярашлы, ҡыҫҡартып, Лаҡлы йылға тип кенә йөрөтә башлағандар. Һуңғараҡ Лаҡлы йылғаһы атамаһы ауылға күскән.

Лаҡлыларҙың 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡанлығы, Салауат Юлаевты Лаҡлы ауылында ҡамсы менән һуҡтырыуҙары документтарҙан билдәле. Риүәйәттәрҙән белеүебеҙсә, Салауат Юлаев Таш ҡыуыш мәмерйәһендә дошмандарҙан йәшенеп йөрөгән, имеш[5].

Лаҡлы ауылына нигеҙ һалғандар араһында Арыҫланбәк Аҡтуғанов һәм уның дүрт улы булған. Уның өсөнсө улы Мортаза Арыҫланбәковҡа (1743—1791) Юлай Аҙналиндың бер туған һеңлеһе Мәликәне кейәүгә биргәндәр. Крәҫтиәндәр һуғышы ҡанһыҙ баҫтырылғандан һуң, Юлайҙың нәҫелен һаҡлап ҡалыу ниәтенән, Мәликәне тыуған ауылынан алыҫыраҡ, татар ауылына, кейәүгә биргәндәрҙер. Мортаза менән Мәликәнең өс балаһы: Мөхәббәрә (1777), Ғәбделнасир (1781), Ғәбделхәлил (1784) тыуып үҫә. Ғәбделнасирҙан Мөхәмәтдиновтар, Нурғатиндар, Әбделхәлилдән (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Әбделхәким тип бирелә) — Мурзиндар, Кәбировтар, Талиповтар таралған. Шулай уҡ Әбделхәлилдән — Абдулханнан һәм бөгөнгө көндә Латипов Даниял, Ағраф Ғәбдрәҡип улдарының ғаиләләре Юлай Аҙналин нәҫеленә мөнәсәбәтле тип әйтеп була[6]

Ауылға нигеҙ һалыусылар араһынан Сөләймәнов Ғайса (1729—1802) 40 йыл дауамында Лаҡлы мәхәлләһенең муллаһы булған. Уның улы Хоҙайбирҙе Ғайсин (Зинуровтарҙың ата-бабаһы) 1798 йылдан Лаҡлы мәхәлләһе мәзине булған һәм 1811 йылдан 12623-сө һанлы рәсми күрһәтмә нигеҙендә мулла һәм мөғәллим исемен алған.

1828 йылда Хоҙайбирҙе Ғайсин Лаҡлыла йәмиғ мәсетен төҙөтә. 1833 йылдан башлап, 50 йыл дауамында, мәсеттең икенсе имамы һәм мөғәллиме Ғайсаның ейәне Шәмсиваров Баһауетдин (1806—1891) булған.

Әхмәтсафа ибн Баһауетдин ибн Шәмсивар (1861—1929) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, уҡытыусы-мәғрифәтсе, «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе, Златоуст өйәҙе мосолмандарының лидеры, дворян, 1875—1881 йылдарҙа Троицк ҡалаһының беренсе мәсете мәҙрәсәһендә уҡыған, Себер линияһында писарь һәм тәржемәсе булып эшләгән, 1884 йылдан Лаҡлы мәхәлләһенең имам-хатибы һәм мөҙәрисе, Златоуст өйәҙенең мосолман мәғарифы инспекторы, 1907 йылдан — ахун, ике тапҡыр хаж ҡылған. Әхмәтсафа ахун Троицк ҡалаһындағы данлыҡлы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә мәғрифәтселек, йәдитселек идеяларын таратҡан Зәйнулла ишан менән яҡын таныш булған.

Лаҡлыла 1795 йылда 17 йортта 138 кеше, 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 176 кеше йәшәгән. 1778 йылдан лаҡлылыр типтәр ҡатламы тип атала башлағандар, типтәр полкының 9-сы командаһына ингәндәр. Казак булып хеҙмәт иткәндәр. 1855 йылдан 1865 йылға тиклем Башҡорт ғәскәренә ингәндәр.

Биләмә берәмектәренә инеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Теркәү йылы Улус, ауыл советы Өйәҙ, кантон, район Губерна, Республика Дәүләт
1760 Тырнаҡлы улусы Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Рәсәй империяһы
1816 -се йорт 5-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1834 -се йорт 5-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1847 -се йорт 5-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1859 7-се йорт 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы Рәсәй империяһы
1895 Тырнаклы улусы Златоуст өйәҙе Өфө губернаһы Рәсәй империяһы
1920 Әйле улусы Дыуан-Ҡошсо кантоны Башҡорт АССР-ы Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
1925 Ҡалмаҡҡол улусы Мәсәғүт кантоны Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1935 Лаҡлы ауыл советы Малаяҙ районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1943 Лаҡлы ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы СССР СССР
1990 Лаҡлы ауыл советы Салауат районы Башҡортостан Республикаһы Рәсәй флагы Рәсәй Федерацияһы

Лаҡлы ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1859 йылдағы X ревизия материалдары буйынса Лаҡлыла 312 ир-егет типтәр йәшәгән. 1865 йылдан лаҡлыларҙың хоҡуҡтарын башҡа крәҫтиәндәр менән тигеҙләгәндәр. Әммә улар, инерция менән, үҙҙәрен 1926 йылға тиклем типтәр тип йөрөткәндәр.

XIX быуат аҙағында Лаҡлының бөтөн ерҙәре лә һөрөлөп бөткән, ер мәсьәләһе бик киҫкен торған. Ер ҡара тупраҡлы, сәсеү әйләнеше — өс баҫыулы булған, һабан менән һөргәндәр. Арыш, һоло, ҡарабойҙай, бойҙай, етен сәскәндәр. Ауылда 2 һыу тирмәне, 8 ат һуҡҡысы, 20-гә яҡын елгәргес булған. Йәшелсә баҡсалары байтаҡ. Ауылда 4 йәмәғәт һыу тирмәне һәм айырым хужалар мөлкәте булған 2 бешкәк (болғауыс), 2 тимерлек, 4 сауҙа итеү кибете, 1 кирбес һарай булған. Ҡортомға йылына һәр урын өсөн 2 һумдан 25 һумға тиклем түләү менән 6 тирмән урыны (6 дисәтинә) бирелгән. Халыҡ малсылыҡ менән дә шөғөлләнгән[7]

Ауылдың XX быуаттағы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан ауылдаштар тураһында мәғлүмәтте өйрәнәһе бар. Ветеран уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Ғаффаров Нәсих Ғаффар улы, мәҫәлән, „өс һуғыш ветеранымын“, тип һөйләй ине.

1920 йылда Лаҡлыла 326 йортта 1703 кеше йәшәгән. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу менән сағыштырғанда, ул саҡта Лаҡлы халҡы бөгөнгөнән ике тапҡырға күберәк булған.

Революция юлына баҫҡан ауылдаштар араһында Хамматов Шәрифулланы, Зинуров Нурулланы һ. б. атарға булыр ине. Улар, нәтижәлә, революция ҡорбаны ла булдылар.

Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893) 1894 йылдың 18 ғинуарында тыуған. 1908 йылда Лаҡлы рус-татар мәктәбен Маҡтау ҡағыҙы менән, 1910 йылда 2-класлы Нәсибаш дәүләт мәктәбен тамамлай. 1914 йылда Красноуфимск ауыл хужалығы мәктәбендә агроном һөнәренә эйә була. 1914—1918 йылдарҙағы Беренсе бөтөн донъя һуғышында ҡатнаша.

1918 йылдың 1 апрелендә Златоуст өйәҙ Советы съезы Хамматовты Милләт мәсьәләләре буйынса өйәҙ комиссары итеп һайлай. 1918 йылдың 10 апрелендә Лаҡлы улус советы ойошторола, Хамматовты улус советы рәйесе итеп һайлайҙар.

1918 йылдың 13 июнендә Шәрифулланың өс туғаны Ҡәнзәфәр бай Ғимранов ойошторған фетнәселәр төркөмө улус советын ҡыйрата, Хамматовты ҡулға алалар, туҡмайҙар, мыҫҡыл итәләр. 1918 йылдың 27 июнендә Үрге Ҡыйғыла революционер Хамматовты йыртҡыстарса язалап үлтерәләр.

1983 йылдың ноябрь айында Лаҡлы мәҙәниәт йортонда яҡташтары Шәрифулла Хамматовтың 90 йәшен билдәләне. Мәктәп музейы етәксеһе Абдуллина Хамматовтың тормош һәм көрәш йылдары тураһында сығыш яһаны. Һәүәҫкәр артистар эстәлекле концерт күрһәтте. 1994 йылда ауылдаштар Хамматовтың 100 йәшен лайыҡлы билдәләне.

Нурулла Зиннур улы Зиннуров 1901 йылда Лаҡлыла тыуған. 1914 йылда, „Әхмәҙиә“ мәҙрәсәһенән рус-татар мәктәбенә уҡырға күсә. 1915—1916 йылдарҙа Нәсибаштағы 2-класлы земство училищеһында, 1917—1918 йылдарҙа Златоустағы уҡытыусылар семинарияһында уҡый. 1918 майында Лаҡлыла революцион эшмәкәрлеккә ҡушыла. Аҡ чехтар фетнәһе дәүерендә ике ҡустыһы менән Колчак армияһына алына, әммә Көнгөр ҡалаһында ҡасып ҡотола. Һуңынан Эйхе командалыҡ иткән 26-сы дивизия составында Мырҙалар һәм Нәсибаш улусы ерҙәрен аҡтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 1919 йылдың июнендә Нурулла большевиктар партияһы сафына алына. Златоуст өйәҙендә РКП(б)-ның партия комитеттары ойошторола. 8-се һанлы парткомдың (Лаҡлы, Йыланлы, Туғыҙлы, Вәҡиәр, Иҙрис, Сыбарҡыя ауылдары ингән) тәүге секретары итеп 18 йәшлек Зиннуровты һайлайҙар. Партком секретары булып 1921 йылға тиклем эшләй. 1920 йылдың 17 ғинуарында Златоуста өйәҙ йәштәре съезы үтә, шул уҡ йылдың мартында Лаҡлыла йәштәрҙең I бөтә район конференцияһы уҙғарыла. Лаҡлыла 15 кешенән торған тәүге комсомол ячейкаһы ла төҙөлә. 1921 йылда Нурулла Ҡыҙыл Армия сафына алына. Ҡазанда хәрби уҡыу үткәндән һуң, 1923—1924 йылдарҙа уҡсылар дивизион политругы булып Төркөстан фронтында һуғыша. 1924—1926 йылдарҙа Үрге Ҡыйғы улусы башҡарма комитетының секретары, һуңғараҡ рәйесе булып эшләй, съезда 9-сы кантон башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана.

1924 йылда „Тормош ҡорбандары“ тигән пьесаһын яҙа, уны халыҡ театрҙары сәхнәләрендә ҡуялар. 1925 йылда ҡыҙыл туй үткәреп, Әхмәтсафа Баһауетдинов хәҙрәттең ҡыҙы Фәхитәгә өйләнә.

1925 йылда Нурулла Зинуров, ауылдашы Хәйруллин Әхмәтнур менән, Мәскәүгә, ВЦИК преседателе М. И. Калининға, ауыл халҡы исеменән Лаҡлыны Автономиялы Башҡорт ССР-ы составына индереүҙе юллап бара. 1925 йылдың 16 февралендә ВЦИК ҡарары, 27 февралдә БашЦИК ҡарары менән Лаҡлы менән тағы 30-ға яҡын башҡа ауылдар Автономиялы Башҡортостан составына күсерелә. Халыҡҡа яҙғы сәсеү өсөн ер бирелә.

1926 йылдың сентябрендә ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Зиннуровты Мәскәүгә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына (КУТВ) уҡырға ебәрә. 1930 йылда йүнәлтмә менән Донбасста Сталино партия ҡала комитетында эшләй. Эшсе-шахтёрҙар араһында ҙур абруй ҡаҙана. 1932 йылда Мәскәүгә Ҡыҙыл профессураның Аграр институтына уҡырға ебәрелә.

Бында ул ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты политик секретары Иҫәнсурин менән осраша. Бер аҙҙан Башҡортостанға эшкә ҡайтарыла. 1933—1935 йылдарҙа Аҡһары МТС-ының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә. Үҙенең инициативаһы менән Күмертау районы Яңы Мораптал ауылында Чапай МТС-ын ойоштора. Аслыҡтан миктәгән ғаиләләргә мөмкин тиклем ярҙам итергә тырыша. Яңы Мораптал ауылында барлыҡҡа килгән тәүге колхозға ла материаль ярҙам күрһәтә.

1935—1936 Асҡын МТС-ы директоры, шунан 1937 йылдың 4 ноябренә саҡлы Үрмиәзе МТС-ы директоры булып эшләй[8].

Предприятиеларҙы тулы ҡанлы эшләтеү өсөн бар көсөн биргән, юғары ойоштороу һәләтенә эйә булған коммунисты, Лаҡлынан ебәрелгән ошаҡ хаттарына ышанып, 1937 йылдың ноябрендә ҡулға алалар. 1940 йылда РСФСР УК-ның 58-се ст. буйынса СССР НКВД-ның махсус кәңәшмәһе ҡарары менән Зиннуров Нурулла „контрреволюцион эшмәкәрлеге өсөн“, тип 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1943 йылда Новосибирск төрмәһендә үлгән. 1958 йылда БАССР Юғары суды ҡарары буйынса аҡланған[9].

1986 йылда Лаҡлы мәҙәниәт йортонда Нурулла Зиннуровтың 85 йәшен тантаналы рәүештә билдәләп үтте яҡташтары. Был эште ойоштороу һәм тормошҡа ашырыуҙа крайҙы өйрәнеүсе уҡытыусы Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙының роле ҙур булды. Нурулла Зиннуровтың Шәрифулла Хамматов тураһында яҙылған „Тормош ҡорбандары“ тигән пьесаһын сәхнәләштереүҙе райком тыйҙы. Үҙгәртеп ҡороу йылдары яңы ғына башлана ине. Абдуллина М. Ф. юллауы буйынса Салауат район башҡарма комитетының 1987 йылдың 20 апрелендәге 20-се ҡарары менән Лаҡлы ауылының бер урамына Нурулла Зиннуров исеме бирелде.

1927 йылда, Әхмәтсафа хәҙрәтте Мәсәғүт төрмәһенә ябып ҡуйғас, уны ихтирам иткән Златоуст округы халҡының баш күтәреүенән ҡурҡып, дин әһелен иреккә сығаралар. 1929 йылдың июнендә, Әхмәтсафа хәҙрәт вафат булғас, мәҙрәсә бинаһында Крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) асыла. Мәсәғүт кантонында бындай мәктәптәр икәү генә булған: Лаҡлыла һәм Петрушкала.

1931 йылда Әхмәтсафаның өйө ауыл советы йорто итеп файҙаланыла башлай. Мәсет манараһын тик 1935 йылда ғына һүтәләр. Әхмәтсафа хәҙрәттең улдары Вәсил һәм Мөхәммәт, ҡыҙы Фәхитәнең ире Нурулла Зиннуров репрессияға дусар ителәләр.

30-сы йылдарҙа Лаҡлыла бер нисә ер эшкәртеү товариществоһы, ауыл хужалығы артелдәре ойошторолған.»Ҡондоҙ" ТОЗ-ына Нурулла Зиннуров нигеҙ һалған.

Бөйөк Ватан һуғышына Лаҡлынан 400-ҙән ашыу ир-егет киткән, яртыһынан күберәге яу ҡырында һәләк булған.

Һуғыштан һуң, колхоздарҙы эреләткән йылдарҙа, Лаҡлы ауылы колхозына комиссар Шәрифулла Хамматов исеме бирелә. 1991 йылда Лаҡлы ауылы мәҙәниәт һарайында колхоздарға берләшеүҙең 60 йыллығы тантаналы билдәләп үтелде. Хамматов исемендәге колхоздың ул саҡтағы рәйесе Шиһаев Альберт Кәримйән улы һөйләгән сығышты, архив материалдарына таянып, Абдуллина М. Ф. яҙғайны.

Лаҡлыла мәғариф үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Лаҡлыға нигеҙ һалынғандан бирле ата-бабалар йәш быуынға белем биреү эшенә етди ҡарағандар. 1828 йылда Лаҡлыла Собор мәсете асылғас, мәғрифәтселек хәрәкәте тағы ла йылдам үҫеш алған.

Әхмәтсафа Баһауетдинов ахун (1861—1929) үҙе ойошторған «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһендә Златоуст өйәҙенең мосолман йәштәренә белем алыу мөмкинлеген биргән. Златоуст өйәҙенең мосолман мәғарифы инспекторы булараҡ, башҡа ауылдарҙағы мәктәптәрҙең хәл-торошо менән дә ҡыҙыҡһынып йәшәгән. Башҡорт халҡының арҙаҡлы шәхесе Зәйнулла Рәсүлев менән аралашҡан.

1894 йылда Лаҡлыла рус-татар ирҙәр мәктәбе асыла. Тәүге йылында уҡ унда 200 ир бала уҡығаны билдәле. Был мәктәпте асыуҙа Әхмәтсафа хәҙрәт ҙур әүҙемлек күрһәткән. Лаҡлы был дәүерҙәге Златоуст өйәҙе мосолмандарының мәҙәни һәм мәғариф үҙәгенә әйләнгән.

1905 йылда Лаҡлыла рус-татар ҡыҙҙар мәктәбе асыла. Әхмәтсафа хәҙрәт тырышлығы менән 1906 йылда «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһенең яңы бинаһы төҙөлә.

1906 йылда Златоуст земство идаралығы Әхмәтсафа Баһауетдиновҡа өйәҙҙең мосолман халҡына белем биреүҙә әүҙемлек күрһәткәне өсөн рәхмәт белдерә.

1906 йылда мәсет һәм мәҙрәсәнең яңы зданиеһы төҙөлгәс, мәҙрәсә урта белем биреүсе дини уҡыу йортона әүерелгән. Мәҙрәсәлә уҡыу ике баҫҡыслы булған: беренсе, башланғыс баҫҡыс — 4 йыллыҡ булған, «Хикмәтиә» тип аталған; икенсе баҫҡыс, урта белем биргәне — «Әхмәҙиә» этабы.

Лаҡлы мәғариф усаҡтарында белем алған алдынғы кешеләр тирә-яҡ ауылдарҙа уҡытыусы булып эшләгән. Лаҡлылар Ғәлимйән Әхмәтсафин, Ҡәүей Хилажев, Рәхимғол Вәлиев төрлө йылдарҙа Илсекәй мәктәбендә уҡыттылар.

XX быуат башындағы ғәрәсәтле йылдар — Беренсе донъя һуғышы, революция, Граждандар һуғышы, 1921 йылдағы аслыҡ үҫеп килгән быуындың яҙмышына бик ҡаты ҡағылған. Нурулла Зиннуров ҡарауһыҙ ҡалған, аслыҡтан яфаланған балалар өсөн 1921 йылда Лаҡлыла балалар йорто астыра.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында балалар йортоноң эшмәкәрлеге тергеҙелә, һәм унда ҡамауҙа ҡалған Ленинград балаларын урынлаштыралар. Байрамғолов Ямалетдин, Хәлилов Мөхибулла, Зәйнуллин Һиҙиәт төрлө йылдарҙа балалар йортоноң директорҙары булып эшләйҙәр. Лаҡлы балалар йорто 1967 йылға тиклем эшләгән.

1932 йылғы ҡарар менән Лаҡлыла түләүһеҙ мәжбүри 7-йыллыҡ белем усағы эшләй башлай. Лаҡлы Крәҫтиән йәштәре мәктәбендә (ШКМ) төрлө ауылдарҙан килгән балалар белем алған. Сәфиуллин Мораҙым, Сәмихов Мөнир, Вәлиев Тәвҡәлүн ШКМ директорҙары була.

1936 йылда директор Мөнир Сәмихов мәктәптең яңы ағас зданиеһын төҙөткәнгә тиклем Лаҡлы балалары «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе һәм мәсет өйөндә уҡыған булған. Был мәктәпте ихтирамға лайыҡ булған өлкән йәштәге уҡытыусы Байрамғолов Ямалетдин етәкләгән. Дөйөм мәжбүри уҡыу Законын тормошҡа ашырып, 1941 йыл башына мәктәп йәшендәге һәр бала белем алған. был ваҡытҡа өлкән йәштәге кешеләр араһында ла грамотаһыҙлыҡ бөтөрөлгән.

1958 йылдан башлап мәктәптәр мәжбүри 8-йыллыҡ уҡытыуға күсә. Ул саҡтағы мәктәп коллективында уҡытыусы-фронтовиктар күп булған: Хәйруллин Абдулла, Кәбиров Әнүәр, Зиннуров Мөнир, Байрамғолов Ғүмәр, Булатов Шәйхислам, Низаев Рәхимйән, Хәлилов Мөтиғулла һ.б. Лаҡлыға Урмансы балалары ла йөрөп уҡыған.

Балалар һаны йылдан-йыл күберәк була барғанлыҡтан, элекке ағас мәктәп үҫә барған талаптарҙы ҡәнәғәтләндермәй ине. 1966 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Лаҡлы мәктәбе директоры Хәйруллин Абдулла Хәйрулла улы етәкселегендә Хамматов исемендәге колхоз аҡсаһына 320 урынға иҫәпләнгән мәктәп төҙөлә башлай. Яңы Лаҡлы урта мәктәбе 1969/1970 уҡыу йылына асыла. Лаҡлы халҡының белемен арттырыуға, мәҙәнилеген үҫтереүгә урта мәктәп бик әһәмиәтле өлөш индерә. Яңы мәктәп төҙөлөшөндә ул замандағы 7-8 класс уҡыусылары ихлас ҡатнашты. Мәктәп төҙөү эшендә уҡытыусылар Сәлимә менән Риф Ғофраевтар, Ҡәтифә менән Мөтиғулла Хәлиловтар, Мөнир Зиннуров, Ғүмәр Байрамғолов, Әнүәр Кәбиров, Фәйзрахман Ғарипов, Мәрйәм Рьянова, Сания Зәйнуллина, Наилә Хөсәйенова, Зәйнәб Ниғәмәтйәнова, Зәкиә Хәлилова, Сания Вәлиева күп көс һалдылар.

Яңы урта мәктәптә эшләргә махсус урта һәм юғары махсус белемле белгестәр килә. Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусылары Хәйруллин Абдулла Хәйрулла улы, Вәлиева Сания Ғәлим ҡыҙы, БАССР-ҙың мәғариф алдынғыһы Иҙрисова Зәйтүнә Йосоп ҡыҙы, өлкән уҡытыусы Хәлилов Мөтиғулла Зәйнулла улы, һуңғараҡ РФ мәғариф алдынғыһы булып киткән, оҙаҡ йылдар уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, рус теле, технология уҡытыусыһы булған Ғофранова Флюзә Ғәлим ҡыҙы, биология уҡытыусыһы Бәйтуллина Гөлзада Мәлиҡ ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы Нәсибуллина Энже Ризуан ҡыҙы менән бергә эшләгән, ул саҡта йәш булһалар ҙа, үҙ эштәренең оҫтаһы булып өлгөргән уҡытыусыларҙы әйтеп үтергә кәрәк:

Моратова Римма Вәлиулла ҡыҙы, Ғилметдинова Азалия Сабир ҡыҙы, Хәйретдинова Зәлиә Фәйзрахман ҡыҙы,

Мурзин Ирек Әнүәр улы, Мурзина Мария Пётр ҡыҙы, Ғиззәтуллина Лидия Факил ҡыҙы, Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы,

Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы — һуңғараҡ, күсеп киткәс, Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, «Башҡортостандың баш ҡалаһы башҡорт теле йыл уҡытыусыһы — 2009» һөнәри конкурсының еңеүсе-финалисы, Өфө ҡалаһы Хакимиәте грантына, 2010 йылда Башҡортостан Хөкүмәтенең «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» Премияһына лайыҡ булды,

өлкән уҡытыусы Шафиҡова Мәрйәм Рәвил ҡыҙы, Сафин Валерик Ғәлим улы, Миңлеғәлина Альбина Даниял ҡыҙы, Миңлеғәлин Ниғмәтулла Миңлеғәли улы,

Хәлилова Роза Мөтиғулла ҡыҙы, Ғиззәтуллина Анфиса Илһам ҡыҙы, Зиннуров Адик Мөнир улы, Зиннурова Людмила Садиҡйән ҡыҙы, Ғиззәтуллин Ғабит Тәхәүи улы, Йәнгиров Ғәҙил

70-80-се йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә ваҡыты менән 400-ҙән ашыу 420-гә яҡын уҡыусы уҡыны. Күрше Урмансынан 9-10 класҡа уҡыусылар килә ине.

Был йылдарҙа Лаҡлы мәктәбендә патриотик, әхлаҡ, мәҙәни-зауыҡ тәрбиәһенә һәр саҡ ҙур иғтибар бирелде. Тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары Ғиззәтуллина Л. Ф., һуңғараҡ-РФ мәғарифы алдынғыһы, етәкселегендәге һәүәҫкәр бейеүселәр, музыка уҡытыусыһы Мурзина М. П. әҙерләгән йырсылар, музыкаль ансамблдәр зона һәм район конкурстарында гел еңеүгә өлгәшәләр ине. Пионер вожатый Ғәлләмова (Зәйнуллина) Лидия Һиҙиәт ҡыҙы уларҙың әүҙем ярҙамсыһы, пионер, комсомолдарҙың әйҙәүсеһе булды. Военрук һәм физкультура уҡытыусыһы Сафин Валерик Ғәлим улына хәрби-патриотик әҙерлек эштәрен йәнле ойоштороуы, гармунда уйнап сараларҙы йәмләүе оло абруй килтерҙе.

1977—1991 йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләгән Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, эшкә килеү менән, «Ҡыҙыл ҡәнәфер» эҙәрмәндәр клубын ойошторҙо. Абдуллина уҡыусыларын ауыл ҡарттары менән осрашыуҙарға йөрөттө, иҫтәлектәрен яҙып алды. 1982 йылда иҫке ағас мәктәптә ул, коллегалары, йәмәғәтселек ярҙамы менән, Крайҙы өйрәнеү мөйөшөн булдырҙы. 1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йылын билдәләгәндә, «Бөтөн йөрәктән» тип аталған сценарий яҙып, яңы төҙөлгән Мәҙәниәт йортонда Музей асыу тантанаһын ойошторҙо. Был изге эштән бер кем дә ситтә ҡалманы, бөтөн мәктәп коллективы ҡатнашты. Бер аҙҙан Лаҡлы мәктәбе музейы 5304-се һаны аҫтында Республика каталогына ла индерелде.

1991 йылдан хаҡлы ялға киткәнсе, «Йәдкәр» тип исеме үҙгәртелгән мәктәп музейын, заман талаптарын тура килтереп биҙәп, материалдарҙы компьютер баҫмаһына күсереп, яңы мәғлүмәттәр менән тулыландырып, татар теле уҡытыусыһы Хәйретдинова З. Ф., ҡәҙерләп, тәртиптә тотто.

Профсоюз ойошмаһын етәкләгән Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы, колхоз баҡсаһын арендаға алып, 7 йыл буйы кәбеҫтә плантацияларын тәрбиәләне. Килемле эшкә мәктәп уҡыусылары йәлеп ителде, Әхмәтйәнова, йәйге отпускыны белмәй, ошо эштә егелде.

Мәктәп яны участкаһында ла мәктәп ашханаһын арзан аҙыҡ менән тәьмин итерлек йәшелсә-емеш үҫтерелде.

Лаҡлы урта мәктәбенең кабинеттары һәр ваҡыт район смотрҙарында өлгө итеп ҡуйылды. Бигерәк тә биология, рус теле кабинеттары үҙенә ылыҡтырып тора ине. Ул йылдарҙа яуаплы саралар, семинарҙар, алдынғы тәжрибә менән уртаҡлашыу майҙансығы булды Лаҡлы урта мәктәбе.

50 йылға яҡын арауыҡта мәктәпте алтын (6) һәм көмөш (30) миҙалға тамамлаусылар күп булды.

Алтын миҙалға тамамлаусылар: Рьянов Рәфҡәт, Хәмиҙуллин Илдар, Ғәлләмов Марат, Латипов Руслан, Хәйретдинова Алина, Мөхәмәтдинова Альбина.

Төрлө йылдарҙа Лаҡлы мәктәбен тамамлаусылар араһында республикала, тотош илдә танылған кешеләр күп.

Бөгөнгө көндә уҡытыу-тәрбиә эштәре һаман хәҙер инде иҫкергән мәктәптә тормошҡа ашырыла. Заманса яңы мәктәп төҙөү хыялы әлегә ҡағыҙҙа ғына ҡала килә.

Хәйруллин А. Х. хаҡлы ялға киткәс, мәктәп директоры булып Байрамғолов Ғ.Я. эшләне. Эстафетаны йәш уҡытыусы Баймөхәмәтов Ф. Ф.дауам итте, уны Малаяҙҙағы 1-се урта мәктәбе директоры итеп күсергәс, РФ мәғарифы алдынғыһы Мурзин Ирек Әнүәр улы 25 йыл буйы Лаҡлы мәктәбе директоры булды. Һуңынан төрлө йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбе директоры булып РФ мәғарифы алдынғыһы Әхмәтйәнова М. М., Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғыһы Латипова Г.Ә., Ниғәмәтйәнов А.Ә. эшләнеләр.

2010—2011 уҡыу йылы башына Лаҡлы урта мәктәбендә 92 уҡыусы иҫәпләнде. Мәктәп уҡытыусыларының барыһы ла юғары белемле, юғары квалификациялы. Мәктәп директоры — Хәлилова Жанна Мөтиғулла ҡыҙы, уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары — Латипова Гөлйөҙөм Әхнәф ҡыҙы, тәрбиә эштәрен ойоштороусы — Бикмөхәмәтова Эльмира Дәүләт ҡыҙы.

Коллективта 18 уҡытыусы эшләй, шулар араһында юғары категориялы — 4, беренсе категориялы — 11, икенсе категориялы — 2 уҡытыусы.

Хәлилова Ж. М., Хәйретдинова З. Ф. «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы — 2008» конкурсы еңеүсеһе тигән Грантҡа лайыҡ булды

Сафин В.Ғ., Хәлилова Ж. М. — РФ мәғариф алдынғыһы билдәһенә лайыҡ булды.

Латипова Г.Ә., Бәйтуллина Р.Ҡ., Хәйретдинова З. Ф. — Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғылары.

Бәйтуллина Р.Ҡ.- РФ мәғарифының почётлы хеҙмәткәре.

Уҡытыусы Сәмиғуллина М.Ә. «Салауат районының иң яҡшы йыл уҡытыусыһы — 2010» конкурсы еңеүсеһе булды.

Лаҡлы мәктәбе яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеп эшләй. 2009/2010 уҡыу йылында 9 сығарылыш уҡыусыһының өсәүһе миҙалға тамамланы, барыһы ла юғары уҡыу йорттарына инде. 7 класс уҡыусыһы «Салауат районының иң яҡшы уҡыусыһы — 2010» конкурсы еңеүсеһе тип танылды. 2011/2012 уҡыу йылында 9 класс уҡыусыһы Кашапова Динә Дамир ҡыҙы хоҡуҡ белеме буйынса муниципаль этапта 1-се урын яуланы, йәмғиәтте өйрәнеү, татар теле буйынса республика олимпиадалары призёры булды, 2011/2012 уҡыу йылы һөҙөмтәләре буйынса муниципаль Салауат районы Хакимиәтенең стипендияһына лайыҡ булды.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар
2002 йыл 9 октябрь
2010 йыл 14 октябрь 925 448 477 48,4 51,6

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылғалар:

Әй, Лаҡлы, Һикеяҙ тамағы

Шишмәләр:

Шаптырмаҡ

Тау-ҡаялар:

Сүлмәктау, Бөркөтъ(о)я, (Ы)Ласын таш, Ҡапҡаташ, Таҡта-Таш — иҫ киткес йәмле, күрекле урындар

Мәмерйә: Лаҡлы мәмерйәһе йәғни Таш-Ҡыуыш тураһында тәүге тапҡыр 1770 йылда Пётр Симон Паллас үҙенең «Путешествие по разным местам Российского государства» китабында яҙған. 1889 йылда мәмерйәне академик Ф. Н. Чернышёв тасуирлаған, 1914 йылда уны археолог С. И. Руденко өйрәнгән. Таш-Ҡыуыш Сүлмәктауҙа урынлашҡан, «түбәнге ташкүмер визей эзбизенән тора», ти ғалимдар. Мәмерйәгә инеү урыны ике күҙ кеүек тишекте хәтерләтә. 1965 йылда Лаҡлы мәмерйәһен Башҡортостандың тәбиғәт һәйкәле тип иғлан иткәндәр. Лаҡлы мәмерйәһенең оҙонлоғо — 252 метр, тәрәнлеге — 31 метр. Майҙаны — 5 288 кв.метр. Ингән ерҙән йыраҡ түгел 30 градуслы 14 метрлы текә төшөү юлы бар. Тайып йығылмаҫ өсөн, бик һаҡ ҡына төшөр кәрәк. Ҡыш һәм яҙ көндәре ул ныҡ тайғаҡ була. Унда йыл әйләнәһенә һалҡын. Төшөп еткәс, Вестибюль тип йөрөтөлгән ҙур залға барып керәһең. Уның ҙурлығы хайран итә: оҙонлоғо — 105 метр, киңлеге 45 метр, бейеклеге — 19 метр. Иҙәндә ҙур таштар, урыны менән — боҙ осрай. Залдың төньяҡ-көнсығышына тар һәм ҡыҫҡа юл китә. Төньяҡҡа 80 метрлыҡ галерея буйлап үткәс, 20-25 метр оҙонлоғондағы тағы бер залға барып сығаһың. Бында матур төҫлө буямдар (натёки) күрергә мөмкин. 40 метр оҙонлоғондағы тағы бер галерея Лаҡлы мәмерйәһенең өсөнсө (һуңғы) залына алып килә. Уның размеры — 50-гә 28 метр, бейеклеге — 13 метр. Был гроттың төп «һөйкөмлөгө» — ҡатып ҡалған шарламаға оҡшаған ике ҡатлаулы кальцит «ағымы». Бында шулай уҡ ҙур булмаған сталактиттар ҙа бар. Мәмерйә Лаҡлы йылғаһына параллель һуҙылған. Таш-Ҡыуышта шулай уҡ төбөндә һыуы булған 3 метр тәрәнлегендәге ҡойо бар. Бер минутҡа ғына, йылға аҫҡараҡ төшкән икән, тип күҙ алдына килтерһәк, спелеологтарға мәмерйәнең тағы бер, түбәнге, ҡаты күренер ине. Лаҡлы мәмерйәһе юл өҫтөндә генә урынлашҡан һәм уға инеү сағыштырмаса еңел. Шуға ла уның торошо насар хәлдә: стена, түшәмдәре ҡоромло, ҡараңғы, сүп-сар ҙа осрай. Лаҡлы мәмерйәһенең GPS-координаталары: N 55º 11.564´; E 058º 31.422´.

Ялан-бесәнлектәр:

Бидигуш, Пча(е)ла, Һарғамыш

Башҡа урын-ер атамалары:

Лаҡлы ауылынынан үрҙә, Әй йылғаһының ҡаршы ярында, ер эсенән көслө баҫым менән атылып сыҡҡан бейек фонтан (гейзер) күҙәтергә була. Ҡыш көнө ул Алып дәүмәлле үҙенсәлекле һынташ булып ҡата.

Салауат районында бик шәп туристик маршруттар барлыҡҡа килер тигән ышаныс тыуа.

Ауылдың арҙаҡлы шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Шәмсиваров Әхмәтсафа Баһауетдин улы (1861—1929), дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, уҡытыусы-мәғрифәтсе, 1884 йылдан Лаҡлы мәхәлләһенең имам-хатибы, 1907 йылдан ахун, «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе.
  • Байрамғолов Ямалетдин, уҡытыусы (Лаҡлыға ситтән килгән башҡорт милләтле зыялы, хәҙерге Дыуан районы Арый ауылынан тиҙәр).
  • Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893—1918) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).
  • Нурулла Зинуров (1901—1943) — большевик, Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик университетын, Ҡыҙыл профессураның Аграр институтын тамамлаған, 1937 йылда нахаҡ ғәйеп тағылып, репрессияға дусар ителгән.
  • Талипов Сәлим — Татар АССР-ының ауыл хужалығы министры.
  • Әминев Зыя Әсҡәт улы (1914—1969) — Троицк педтехникумын, Мәскәү пединститутын тамамлаған, Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытҡан, ВКП(б) ҮК йәмғиәт фәндәре Академияһында уҡыған, тарих ф.к. БДУ-ның СССР тарихы кафедраһын етәкләгән, 1968 йылдан тарих фәндәре докторы.
  • Байбурин Тәлғәт — физика-математика фәндәре кандидаты.
  • Талипов Ғәлимйән — техник фәндәр кандидаты.
  • Зиннуров Эмиль — техник фәндәр кандидаты.
  • Зинуров Гранит Нурулла улы (1934) — Силәбе политехник институтын тамамлаған. Силәбе трактор заводында инженер, Чебоксары трактор заводында сәнәғәт электроника бүлеге начальнигы булды, АҠШ, Япония, Италия, Германия, Франция фирмалары менән килешеүҙәр төҙөнө. Өфө Коммутацион аппараттар заводында (УЗКА) эшләне. Крайҙы өйрәнеүсе, публицист, «История села Лаклы», «Тропой судьбы» китаптары авторы.
  • Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы (16 февраль 1937) — билдәле башҡорт опера йырсыһы, Башҡортостандың халыҡ артисы.
  • Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы (1964 йылдың 4 майы) — театр актеры, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)[10].
  • Бәйтуллин Раил Ғәлимйән улы (1941) — Хамматов исемендәге колхоз рәйесе, Салауат районы ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе.
  • Солтанов Артур Хәбибрахман улы (1948-) — XXI партсъезд исемендәге, Хамматов исемендәге колхоздарҙың рәйесе, Салауат район ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы.
  • Әхмәтйәнов Алик Ансар улы (1950) — Хамматов исемендәге колхоздың комсомол секретары, оҙаҡ йылдар — баш агрономы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005).

Лаҡлыла тыуып-үҫкәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Лаҡлыла күпмелер йәшәгән, уҡығандар :

  • Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы (1917 —) — (рус телле совет шағиры Михаил Львов, мәңгелек йырҙың, «Поклонимся великим тем годам» йырының, авторы[11].

Салауат һандуғастары, 8-9 бб., Ғ. Рамазанов тәржемәһе:

Балалыҡ мәлендә йәшәнем был ерҙә, Былбыллы төйәктә, Ҡурайлы төбәктә,

Гүзәл Әй ярында Һәм Лаҡлы янында: Йылғалар ҡауышҡан, Болондо һыу баҫҡан,

Былбылдар һайрашҡан Салауат яғында…

Тағы ла күрҙем мин, 12-13 бб.

Лаҡлы ҡырҙарын, Әйҙә йөҙҙөм мин, башҡорт ерҙәре Буйлап гиҙҙем мин…

Минең хаҡта легенда, 16-17 бб. Х. Ғиләжев тәржемәһе

Әллә ысын, әллә юрый, Уныһын инде кем белә:

Минең хаҡта ауылымда Легенда йәшәп килә.

Лаҡлыла һәм Туғыҙлыла, Эскән һыуым Әйҙә лә…

Әллә төштә, әллә өндә, 18-19 бб.

Әйгенәм, Тыуған Лаҡлым, Ағай менән ат көткәндәр Таңдар атҡанға саҡлым…

  • Ғәбитов Рәшит Дәүләтша улы (1925 —) — шағирҙың бер туған ҡустыһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Силәбе ҡалаһында йәшәне. 1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы көндәрендә, Лаҡлы мәктәбенең тарихи музейын асыу тантанаһында, почётлы ҡунаҡ булараҡ, ҡатнашты.
  • Вәлиев Тәвҡәлүн Вәли улы — Лаҡлы мәктәбе директоры, Ҡаратаулы мәктәбе директоры (төрлө йылдарҙа), ике Ленин ордены менән наградланған.
  • Вәлиева Рәүзиә Тәвҡәлүн ҡыҙы (1922 —) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Татарстан архивында эшләгән. Ҡазанда йәшәне.
  • Вәлиева Резеда Тәвҡәлүн ҡыҙы (1932) — Татарстан яҙыусылар союзы ағзаһы, татар шағирәһе. Ҡазанда йәшәй.
  • Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы () — XXI партсъезд колхозы рәйесе, «Заготскот» предприятиеһының етәксеһе
  • Солтанов Адил Хәбибрахман улы ()
  • Шафиҡов Илдар Хәләф улы (1968—2014) — Һамар хәрби-медицина академияһын тамамлаған, Плицеск космодромы госпиталендә хирург булды, Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәне һәм эшләне.
  • Талипова (Ҡоләхмәтова) Флүрә () — Стәрлетамаҡ педагогия академияһының башҡорт-рус филологияһы факультетын, театр училищеһын тамамлаған, Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында йәшәй, йырҙар ижад итә, йырсы.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник.  (рус.)
  2. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Уфа: Китап, 2001. — 165—168 с.
  3. Исламшин Р. Из истории айлинского края//Йәшлек, 1997, 8 июня
  4. Зинуров Г. Н. Тропой судьбы (документальная повесть). Уфа: «Альфа,Реклама», 2015
  5. Лоссиевский М. В. Пугачёвский бригадир Салават и Фариза. 1882
  6. Латипова Г. Ә. Салауат тоҡомдары Лаҡлы ауылында. — Йүрүҙән, 2007, 75-се һан, 19 сентябрь
  7. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Уфа: Китап, 2001. — 165—168 с.
  8. Абдуллина М. Ф. „Бәлки, мине үлтерерҙәр…“ — Совет Башҡортостаны, 1989, 192-се һан, 20 август.
  9. Якупов Т. З. Аскинский район: прошлое и настоящее — 2003, 76 с.
  10. Ведущая актриса Уфимского татарского театра «Нур» Расима Гайфуллина приглашает на творческий вечер (рус.)
  11. Михаил Львов. Салауат һандуғастары. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980, 96 бит.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. (рус.) ISBN 978-5-87691-038-7.
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 (рус.)
  • Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. (рус.)
  • Лоссиевский М. В. Пугачёвский бригадир Салават и Фариза, 1882.
  • Гибадуллин В. Г., Гафаров Х. А., Ахмадиев Б. Х. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.
  • Исламшин Р. Из истории айлинского края//Йәшлек, 1997, 8 июня.
  • Зинуров Г. Н. Нурулла Зиннуров (очерк) — Возвращённые имена
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Уфа: Китап, 2001. — 165—168 с.
  • Салават Юлаев (энциклопедия). Уфа: "Научное издательство"Башкирская энциклопедия", 2004, с.18
  • Зинуров Г. Н. История села Лаклы, Уфа, 2004.
  • Зинуров Г. Н. Тропой судьбы (документальная повесть). Уфа: «АльфаРеклама», 2015.

Ваҡытлы матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Зинуров Г. Н. След на земле. — Ленинское знамя, 1980, 30 август.
  • Абдуллина М. Ф. «Бәлки, мине үлтерерҙәр…» (Н. З. Зинуров тураһында) — Совет Башҡортостаны, 1989, 192-се һан, 20 август.
  • Исламшин Р. Әйле крайы тарихынан. — Йәшлек, 1997, 8 июнь.
  • Абдуллина М. Ф. Бөтә тормош юлы өлгө уларҙың. — Йүрүҙән, 2002, 25 май.
  • Абдуллина М. Ф. Лаҡлы музейы тарихынан (шулай уҡ: батыр яугир, Ленин ордены менән наградланған Мәғсүм Абдуллин тураһында)- Йүрүҙән, 2005, 25-се һан, 23 март.
  • Хәйретдинова З. Ф. Ете тамырым — алтын шәжәрә. — Йүрүҙән, 2007, 50-се, 23 июнь.
  • Хәйретдинова З. Ф. Мәктәп музейы — тәрбиә усағы. — Йүрүҙән, 2007, 99-сы, 8 декабрь.
  • Латипова Г.Ә. Салауат тоҡомдары Лаҡлы ауылында. — Йүрүҙән, 2007, 75-се һан, 19 сентябрь.
  • Абдуллина М. Ф. Миңһылыуҙың бәхете. — Башҡортостан, 2008, 26-сы һан, 9 февраль.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7(рус.)
  • Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 165—168 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7 (рус.)