Хажы мәмерйәһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хажы мәмерйәһе
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй

Хажы мәмерйәһе (Тирмән-Таш) — Башҡортостандың Ишембай районында, Тирмәнтауҙағы мәмерйә

Хажы ауыл эргәһендә урманда Хажы тарлауығында урынлашҡан.

Был исем шулай уҡ башҡа мәмерйәгә ҡарата ҡулланыла, уға барырға юлы ҡыйын һәм ҡоҙоҡ рәүешле. Уларҙың дөйөм атамаһы — Ғүмәр-Хажы мәмерйәләре. Фәнни әҙәбиәттә Хажы мәмерйәһе I һәм Хажы мәмерйәһе II исемдәре ҡулланыла. Улар янында археология ҡомартҡылары табылған. (Хажы торағы)[1].

Ишембай районының халыҡтың иң күп килә торған мәмерйәһе һәм тәбиғәттең гидрогеологик ҡомартҡыһы булып тора, фәнни, тарихи һәм ғәмәли әһәмиәткә эйә[2].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1770 йылда урыҫ ғалимы-сәйәхәтсеһе һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. И. Лепехин асҡан, уның тураһында яҙмаларында былай тип яҙа[3].

Мәмерйә эргәһендә археологик ҡомартҡылар табылған[1].

Элек мәмерйәгә тикшеренеүселәр һәм туристар факел менән йөрөгән, шуның арҡаһында стеналарында ҡором күренә[4][5]

1974 йылда мәмерйәлә яҡынса 15 000 йыл элек юҡҡа сыҡҡан мәмерйә айыуының теше табылған (spelaeus Ursus)[6].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәмерйә Хажы Шиҙеһе йылғаһы бассейнында (Һәләүек йылғаһының уң ҡушылдығы) Тирмәнтау битләүенең көнбайыш һыртында, Хажы ауылынан 1,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Тәпәш таулы урман ландшафты тирәһендә урынлаша. Мәмерйәгә инеү көньяҡтан һәм үҙән кимәленән 150 метр бейеклектә, ә бейеклеге 1 м[7]. Мәмерйәгә инеү урынының бейек булыуы арҡаһында. унан тарлауыҡҡа күренеш асыла[8].

Структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәмерйә өс ҡаттан тора, һуңғыһы бөгөнгө көнгә тиклем өйрәнелеп бөтмәгән. Мәмерйә эсендә эзбизле Сталактиттар һәм Сталагмиттар, кальцит ванналар, кораллиттар, быуа һәм гурҙар, стеналарында һарҡындылар һәм һарҡынды шарлауыҡ бар[9][10]. Мәмерйәгә эләгеү өсөн, инеү урыны ҙур булһа ла, тар урынын шыуышып үтергә тура килә. Артабан, бер-бер артлы өс ҡыуышлыҡ килә: Көтөү, Төңөлөү һәм Хөжрә. Өсөнсөһөнөң артында 50 метрлыҡ аралыҡ бар, уның уң яғында һыу һарҡып торған орган торбалары менән дүртенсе ҡыуышлыҡ бар. Түшәме көмбәҙле, тамыу күҙәтелә, сталактиттар һәм сталагмиттар һарҡындыһы бар. Иҙән тигеҙ, ваҡ эзбизташлы балсыҡ менән ҡапланған[11]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Археологическая карта Башкирии. // Уфа. — 1976. С. 227
  2. Страница пещеры на сайте ООПТ России. 4 июнь 2020 тикшерелгән.
  3. Лепёхин
  4. Страница пещеры на сайте фонда "Наш Урал". nashural.ru. Дата обращения 4 июня 2020.
  5. Туризм и Путешествия. Пещера Хазинская.. ant-ufa.com. Дата обращения 4 июня 2020.
  6. Статья в Энциклопедии Башкортостана.. rus.bashenc.ru. Дата обращения 4 июня 2020.
  7. Географическое описание пещеры на сайте администрации Ишимбайского района. ishimbaimr.ru. Дата обращения 4 июня 2020.
  8. Страница пещеры на сайте фонда "Наш Урал". nashural.ru. Дата обращения 4 июня 2020.
  9. Страница пещеры на сайте фонда "Наш Урал". 4 июнь 2020 тикшерелгән.
  10. Хазинская пещера
  11. Статья в Энциклопедии Башкортостана.. 4 июнь 2020 тикшерелгән. 2020 йылдың 4 июнь көнөндә архивланған.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Мартин В. И., Усольцев Л. Н. Пещеры Хазинская и Ыласын на Южном Урале // Пещеры. Выпуск 8-9 — Пермь, 1970. — 218 б.
  • Лепёхин И. И. Продолжение Дневных записок путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1770 году. Часть 2 — ИАН, 1772. — 359 б.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]