Асҡын районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Аскинский район битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Асҡын районы
Флаг
Flag of Askinsky rayon.svgCoat of Arms of Askino rayon (Bashkortostan).svg
Нигеҙләү датаһы 20 август 1930[1]
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Асҡын ауылы[2]
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы[3]
Халыҡ һаны 40 199 кеше (1939)[4][5],
37 368 кеше (1959)[6][5],
34 440 кеше (1970)[7][5],
28 452 кеше (1979)[8][5],
23 458 кеше (1989)[9][5],
23 928 кеше (2002)[10][5],
21 272 кеше (2010)[11][5],
18 115 кеше (1 ғинуар 2019)[12]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 183 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+05:00[d]
Сиктәш Пермь крайы, Свердловск өлкәһе, Ҡариҙел районы, Дыуан районы, Тәтешле районы һәм Балтас районы
Майҙан 2542 км²
Рәсми сайт askino.bashkortostan.ru
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Асҡын районы Викимилектә

Асҡын районы — Ҡариҙел йылғаһының уң ярында, Пермь крайы һәм Свердловск өлкәһе менән сиктәш урынлашҡан. Үҙәге — Асҡын ауылы. Өфөгә 213 км һәм иң яҡын Щучье Озеро тимер юл станцияһы (Пермь өлкәһе) — 50 км. Район 1935 йылдың ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2542  км². Халҡы 23 337 (2010) кеше (1970— 34,4, 1979 — 28,3, 1989 — 23,5 мең, 1995 — 24,2 мең). Күпселек башҡорттар, татарҙар, урыҫтар. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1  км². 9 кеше. Иң ҙур ауылдар: Асҡын (1989 — 5,8 мең кеше) һәм Ҡубыяҙ (1,4 мең кеше).

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район территоряһының көнсығыш өлөшө Өфө яйлаһының көнбайыш сигенә тура килә, йылғалар һәм йырғанаҡтар менән бүлгеләнгән. Көнбайыш рельефына түбәлектәр хас (Асҡын яҫы таулығы). Климаты уртаса йылы, ярайһы уҡ дымлы. Асҡын метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса, абсолют максималь температура +36С, абсолют минималь −54С тәшкил итә. Район територияһы буйлап Ҡариҙелдең ҡушылдығы Төй (Һарыҫ ҡушылдығы) һәм Аяҙ йылғалары аға. Көлһыу тупраҡ, көлһыулығы һиҙелер-һиҙелмәҫ ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Территория шыршы һәм аҡ шыршы үҫкән урмандар зонаһына инә.

Ләкин улар киң япраҡлы ағастарға (бигерәк тә йүкә), шыршы, аҡ шыршы, ҡайын, уҫаҡ урмандарына алышынған. 1963 йылда райондың көньяҡ.-көнбайышда тайга зонаһы йәнлектәрен (шәшке, мышы, һуҫар, ҡама, һеләүһен һ.б.) һаҡлау өсөн Асҡын дәүләт заказнигы ойошторолған.

Геотектоник йәһәттән район територияһы Башҡорт көмбәҙе сиктәрендә ята. Запастары күп булмаған Ҡәйүм, Степановка, Көнгәк, Бейәбаш нефть ятҡылыҡтары, шулай уҡ Яңы Ҡаҙансы һәм Кубияҙ газ ятҡылыҡтары табылған. Эзбизташ, төҙөлөш ташы, доломит, балсыҡ, ангидрит ятҡылыҡтары ярайһы уҡ күп. Агрономик рудалар осрай. Урындағы ихтыяж өсөн төҙөлөш ташы (Урмияҙ, Анастасьино), ҡырсын таш (Гөмбә), эзбизташ (Ҡаҙансы) сығарыу карьерҙары асылған.

«Башплодородие» ПБ балансында 10-ға яҡын агроруда ятҡылығы бар: Ҡышлауйылға торф-туф (990 мең т), Любимовка йомшаҡ эзбизташы (880 мең т), Мутабаш күл-һаҙлыҡ эзбизы (686 мең т) ятҡылыҡтары.

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район иҡтисадына аграр-урман сәнәғәте йүнәлеше хас. Ауыл хужалығы ерҙәре 92,8 мең га (райондың дөйөм майҙаны 36,7 %), шуның 66,7 мең га өлөшөн һөрөнтө ерҙәр, 18,7 мең га — көтөүлектәр тәшкил итә.

Ауыл хужалығында ужым арышы, яҙғы бойҙай, картуф үҫтерелә, һөт-ит малы һәм сусҡа үрсетелә. ауыл хужалығы предприятиелары араһында «Урмияҙ», «Төй» һәм «Дружба» малалсылыҡ совхоздары айырылып тора.

Асҡын ауылында йәшелсә киптереү, май-сыр заводтары, РТП эшләй. Асҡын лесхозы биләгән 126 мең га урманда 16981 мең м3 ағас (шул иҫәптән 6300 мең м3ылыҫлы ағастар) бар. Шуларҙың 8700 мең м3 өлгөргән һәм ҡартайған ағас. Башлыса Һарыҫ—Аяҙ йылғалары араһындағы урман ҡырҡылауылы Бында Асҡын леспромхозының урман пункты эшләй. Төй йылғаһының урта ағымындағы урмандарҙа ағас әҙерләү менән Талог леспромхозының урман пункттары шөғөлләнә.

Транспорт бәйләнеше Асҡын—Яугилде автомоб. юлы менән (артабан Бөрө һәм Благовещен аша) ғәмәлгә ашырылауылы Суднолар йөрөгән миҙгелдә тимер һәм автомоб. юлдарынан алыҫта ятҡан көньяҡ-көнсығыш тау-тайга төбәктәре йылға транспорты менән файҙалана.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың халыҡ һаны:

Йыл Халыҡ һаны
1939 40 199 [4][5]
1959 37 368 [6][5]
Йыл Халыҡ һаны
1970 34 440 [7][5]
1979 28 452 [8][5]
Йыл Халыҡ һаны
1989 23 458 [9][5]
2002 23 928 [10][5]
Йыл Халыҡ һаны
2010 21 272 [11][5]
2019 18 115 [12]

Социаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда 51 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡалаһы й. — 4959 уҡыусы), шул иҫәптән 15 урта мәктәп; Асҡын ПУ, 29 китапхана, 54 клуб, 4 дауахана бар. Урыҫса «Надежда», татарса «Ышаныч», башҡортса «Йәнтөйәк» гәзиттәре сыға.

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡорт энциклопедияһыБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (ОКТМО)
  3. Башҡорт энциклопедияһыБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  4. 4,0 4,1 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.
  6. 6,0 6,1 1959 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  7. 7,0 7,1 1970 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  8. 8,0 8,1 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  9. 9,0 9,1 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
  10. 10,0 10,1 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  11. 11,0 11,1 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
  12. 12,0 12,1 Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — С. 62.
  13. Башҡорт энциклопедияһы — Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (Тикшерелгән 21 ноябрь 2017)
  14. Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлиев Тимерғәзи Арыҫлан улы (Тикшерелгән 28 ноябрь 2018)
  15. Рустэм Хамитов вручил государственные награды России и Башкортостана. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 4 апрель (рус.) (Тикшерелгән 5 апрель 2018)
  16. Список награжденных (2018.04.04). 45. Юнусова Файруза Фаязовна — директор (главный редактор) Аскинского информационного центра — филиала ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан» (рус.) (Тикшерелгән 5 апрель 2018)
  17. http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/12075 Башҡорт энциклопедияһы — Праведников Николай Константинович] (Тикшерелгән 7 декабрь 2018)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырырға кәрәк.